Η δημοκρατία; Ποιά δημοκρατία;

Cogito ergo sum...

Κατ' αρχάς, επιτρέψτε μου να δηλώσω ευθέως ότι δεν είμαι οπαδός τής "δημοκρατίας", όσο κι αν κάποιοι κραυγάζουν και διαρρηγνύουν τα ιμάτιά τους πως τάχα πρόκειται για το καλύτερο πολίτευμα. Προκαλώ όλους αυτούς να μου δείξουν μια πραγματική δημοκρατία, άσχετα από τόπο και χρόνο. Ας μου πουν, για παράδειγμα, ότι δημοκρατία ήταν αυτό που είχε η Γουαδελούπη το 1378, το Παντζάμπ το 536 ή η Αθήνα το 430 π.Χ. Είμαι απολύτως σίγουρος ότι θα δυσκολευτούν να απαντήσουν στην πρόκλησή μου.

Άλλωστε, δεν είναι τυχαίο το γεγονός ότι στην διεθνή επιστημονική ορολογία δεν συναντάται πουθενά πλέον ο όρος "δημοκρατία" σκέτος. Η πρώτη προσπάθεια των πολιτικών φιλοσόφων να υπερβούν το πρόβλημα ήταν η χρήση τής περίφρασης "κοινοβουλευτική δημοκρατία" αλλά κι αυτή φάνηκε αδόκιμη. Έτσι, σήμερα χρησιμοποιείται ο ακόμη περισσότερο περιοριστικός όρος "αστική κοινοβουλευτική δημοκρατία" (βλέπε κείμενα των Χάιζελμπλουμ, Τσόμσκυ κλπ).

Στο σημείο αυτό ας κάνουμε ιδιαίτερη μνεία στην περίφημη "άμεση δημοκρατία" τής αρχαίας Αθήνας, επειδή χρησιμοποιείται συχνά τόσο από τους ημιμαθείς όσο και από τους απανταχού "ελληναράδες". Μιλάμε για ένα πολίτευμα για το οποίο πολλοί ισχυρίζονται πως θα έπρεπε να αποτελεί υπόδειγμα για τις σημερινές κοινωνίες. Μόνο που όλοι αυτοί ξεχνούν να σημειώσουν πως σ' εκείνη την "άμεση δημοκρατία" είχαν δικαίωμα συμμετοχής μόνο οι ελεύθεροι άνδρες αθηναίοι.

Η ΤΙΝΑ τον παίρνει (τον πλούτο μας)...

Του Περικλή Κοροβέση, απο την Εφημεριδα των Συντακτων...

Από το 2008 που μπήκαμε στην κρίση μέχρι σήμερα έχουν περάσει πέντε χρόνια. Δεν χρειάζεται να είναι κανείς ούτε οικονομολόγος ούτε κοινωνιολόγος για να καταλάβει πως αυτή είναι πρωτίστως κρίση ανθρωπιστική. Οι μεσαίες τάξεις εξαφανίζονται και προλεταριοποιούνται και όλα τα κεκτημένα της ανθρωπότητας, δημόσια παιδεία, υγεία, οκτάωρο, συλλογικές συμβάσεις κ.λπ., θεωρούνται απαρχαιωμένα και καταργούνται με το έτσι θέλω. Αυτό έχει συνέπεια να γυρίζουμε πίσω στον Μεσαίωνα, όταν η ζωή των φτωχών ανθρώπων δεν είχε καμιά αξία. Υπάρχουν κριτικές φωνές προς την κυβέρνηση Σαμαρά που τη χαρακτηρίζουν ανίκανη και άσχετη με τα προβλήματα της ελληνικής κοινωνίας. Μακάρι να ήταν έτσι. Θα υπήρχε περίπτωση να βελτιωθεί, να μάθει από τα λάθη της και ίσως να διόρθωνε κάτι.

Κατά την άποψή μου, η κυβέρνηση είναι πολύ ικανή, ξέρει τι θέλει, πραγματοποιεί ταχύτατα αυτό που θέλει και είναι σε θέση να ανοίξει πολλά μέτωπα ταυτοχρόνως. Αλλά αυτές οι ικανότητες που διαθέτει δεν είναι για την ανάπτυξη αυτής της κοινωνίας, αλλά για την πλήρη καταστροφή της. Τα παραδείγματα είναι πολλά. Ας σταθούμε στο τελευταίο. Υπήρχε καταλληλότερος άνθρωπος από τον Αδωνι Γεωργιάδη για να καταστρέψει ολοσχερώς το δημόσιο σύστημα υγείας;

Οι όροι της σύγκρισης...

του Παντελη Μπουκαλα, απο την Καθημερινη...

O θάνατος του Ούγκο Τσάβες, που λόγω και των σχετικών δημοσιευμάτων επανέφερε στην αργούσα μνήμη τα κρίσιμα επεισόδια της πολιτείας του ηγέτη της Βενεζουέλας, αποτέλεσε το έναυσμα για να αναπτυχθεί ένας κάποιος διάλογος περί του τι εστί δημοκρατία, λαϊκισμός (στη λατινοαμερικάνικη περίπτωση ίσως είναι περισσότερο ταιριαστός ο μάλλον λιγότερο απαξιωμένος όρος ποπουλαρισμός), σοσιαλισμός κ.τ.λ. Το εγγενές και πιθανότατα αθεράπευτο πρόβλημα στις κουβέντες αυτές είναι το πώς ορίζεται ο δεύτερος όρος σύγκρισης και ποιος τον επιλέγει, δηλαδή «από πού μιλάει», από ποιο ιδεολογικό βάθρο. Αυτό εφόσον πράγματι θέλουμε να συν-σκεφτούμε, και όχι απλώς να ακούσουμε τα χειραγωγημένα «γεγονότα» (όσα επιλέγουμε να θυμόμαστε και να υπερτονίζουμε) να επικροτούν την έτοιμη από καιρό άποψή μας.
Η δημοκρατία, βεβαίως, είναι μέγεθος απόλυτο και δεν επιδέχεται σχετικοποιήσεις. Αυτό όμως ισχύει στο μυαλό μας, όπου κατοικεί στο ιδεατό της σχήμα. Εξω, στον αυθεντικό κόσμο, με τις αντιπαλαίουσες εξουσίες, πολιτικές, οικονομικές και πλέον μιντιακές, τα πράγματα διαφέρουν και τα ιδεατά σχήματα καταρρέουν. Οταν λοιπόν συζητάμε για το «πόσο δημοκρατικό είναι το μπολιβαριανό καθεστώς του Τσάβες», με όσα μπορεί να ξέρει γι' αυτό ένας απόμακρος παρατηρητής, φρόνιμο είναι να θίγουμε ταυτόχρονα το ερώτημα «πόσο δημοκρατικές είναι οι δυτικού τύπου πολιτείες», όπως η δική μας. Ισως αυτή η συνεξέταση θα μας παρότρυνε να φερόμαστε με λιγότερο σνομπισμό (δυτικού και πάλι τύπου) απέναντι σε ό,τι διαφέρει από τα οικεία μας παραδείγματα. Διότι ο σνομπισμός δεν εξετάζει. Απλώς απορρίπτει ό,τι τον ενοχλεί εκ προοιμίου, λ.χ. αισθητικά. Παρακολουθούσα, ας πούμε, στην τηλεόραση κάποιες μετατσαβικές προσεγγίσεις και το νόημα δεν το έδιναν όσα έλεγε ο αναλυτής, αλλά το ξινισμένο ύφος του. Η άποψή του ήταν η σηκωμένη μύτη του.
Αν ως δεύτερο όρο συγκρίσεως, λοιπόν, θέσουμε την αρχαία αθηναϊκή δημοκρατία, τότε όποια πολιτεία κι αν τεθεί ως πρώτος όρος, θα μετρηθεί, θα ζυγιστεί και θα βρεθεί ελλιπής. Κι αυτό, παρότι η αθηναϊκή δημοκρατία ήταν, βέβαια, μια εξαιρετική «επινόηση» που προαπαίτησε μακρές και σφοδρές συγκρούσεις, φιλοσοφικές και πολιτικές, πλην δεν της έλειπαν τα ψεγάδια, που έχουν άλλωστε επισημανθεί προ πολλού (οι δούλοι, η παρακατιανή θέση των γυναικών, η αποικιοκρατία). Δημοκρατίες α λα Τσάβες φέρνουν στο προσκήνιο τους παρίες, έχουν όμως τα όριά τους, όσα θέτει η προσωπολατρία, το κίνημα-κράτος, η εμπλοκή του στρατεύματος, κι ας ορκίζεται στον Μπολιβάρ. Ορια ωστόσο, όλο και στενότερα φοβάμαι, έχουν και οι δυτικές δημοκρατίες μας, όσα θέτει η παντοδυναμία των Αγορών (και των δανειστών), η ισχύς των λόμπι, το κόμμα-κράτος, το επικράτος των μίντια. Για να ξαναβρεί το νόημά της η δημοκρατία πρέπει να ξαναγίνει επινοητική. Στο υπάρχον πλαίσιο της κατ' όνομα αντιπροσώπευσης ασφυκτιά και μαραζώνει. Δεν το ζούμε;

«Οι άριστοι των Ελλήνων»: Μεταρρύθμιση ή μεταπολιτική ;

ΕΝΘΕΜΑΤΑ ...

ΜΕ ΑΦΕΤΗΡΙΑ ΤΙΣ ΔΗΛΩΣΕΙΣ ΔΙΑΜΑΝΤΟΠΟΥΛΟΥ

του Γιάννη Παπαθεοδώρου

«Αν είσαι από τους αληθινά εκλεκτούς

την επικράτησί σου κύταζε πώς αποκτάς».

Κ.Π. Καβάφης, Ο Θεόδοτος

Έργο του Εδουάρδου Σακαγιάν

Εκθέσεις ιδεών. Η υπουργός Παιδείας κ. Άννα Διαμαντοπούλου πιέζει –με την απειλή διακοπής της χρηματοδότησης των πανεπιστημίων– να ολοκληρωθεί η διαδικασία εκλογής νέων διοικήσεων για τα Συμβούλια των πανεπιστημιακών ιδρυμάτων. Για τον χρόνο ωστόσο διεξαγωγής των κοινοβουλευτικών εκλογών, η υπουργός δεν φαίνεται να βιάζεται καθόλου. Σύμφωνα με δηλώσεις της, σε πρόσφατη εκδήλωση της πρωτοβουλίας «Για την Ελλάδα, τώρα», οι εκλογές «σε ένα σύντομο χρονικό διάστημα θα είναι μια πρόσκαιρη νίκη του λαϊκισμού, των αντιμεταρρυθμιστικών δυνάμεων, οι οποίες συσπειρώνονται».[1]

Είπε κι άλλα η κ. Διαμαντοπούλου σε εκείνη την εκδήλωση. Θυμήθηκε τον Τρικούπη και ανακάλεσε την ιστορία της πτώχευσης του 19ου αιώνα ως «παράδειγμα συμμόρφωσης» (sic), θυμήθηκε τον Πολιτικό του Πλάτωνα για τη σύνεση και την τόλμη που χρειάζεται σήμερα, εκθείασε εκείνη την Ελλάδα «που θέλει να συγκρουστεί με τον κακό εαυτό της», και κάλεσε όλους όσους έχουν ενεργοποιηθεί στο «επιτέλους να προτείνουμε» να συνδιαμορφώσουν την πρότασή τους για την «εθνική ατζέντα 2020».

Εξειδικεύοντας, μάλιστα, την ατζέντα αυτή ως προς την άμεση συγκυρία, η υπουργός είπε πως η κυβέρνηση Παπαδήμου πρέπει «να πάρει χαρακτηριστικά εθνικής σωτηρίας. Χωρίς χρονικούς προσδιορισμούς, με δυνατότητα ανασχηματισμού, με συμμετοχή λίγων πολιτικών και τους άριστους των Ελλήνων».[2] Είπε ακόμη πως «όπως και να εξελιχθούν τα πράγματα, η επόμενη Κυβέρνηση, και ανεξαρτήτως του αποτελέσματος, θα πρέπει να είναι Κυβέρνηση προγραμματικής συμφωνίας και με Πρωθυπουργό τύπου Παπαδήμου». Τόνισε, τέλος, πως «η ευελφάλεια δηλαδή η ευελιξία και η ασφάλεια, είναι και τώρα η λύση».

Δε θα με απασχολήσουν εδώ οι προσωπικές απόψεις της κ. Διαμαντοπούλου. Δεν είναι, άλλωστε, αυστηρά προσωπικές, αφού πολλά από μέλη της εν λόγω πρωτοβουλίας, τον τελευταίο καιρό, εκφέρουν ένα δημόσιο λόγο με τον ίδιο κοινό παρονομαστή — ή, μάλλον, με τους ίδιους κοινούς τόπους μιας «έκθεσης ιδεών» γύρω από την έκτακτη ανάγκη της κρίσης: «εθνική σωτηρία», «μεταρρυθμιστική» ρητορική, εκκλήσεις για οριζόντιες συνομαδώσεις σε ένα νέο πολιτικό φορέα με άξονα το ριζοσπαστικό Κέντρο (από την κεντροδεξιά ως την πολύπαθη κεντροαριστερά). Θα με απασχολήσει, λοιπόν, αυτή η ευρύτερη απόφανση –στο επίπεδο του λόγου γύρω από την κρίση–, ακριβώς επειδή πιστεύω πως σηματοδοτεί μια ενδιαφέρουσα και άκρως ανησυχητική μετάλλαξη του πολιτικού συστήματος∙ μια μετάβαση από τη μεταρρύθμιση στη μεταπολιτική.

Ο «αντανακλαστικός εκσυγχρονισμός»[3] Ο νέος λόγος που αρθρώνεται στο όνομα της «κεντρώας» μεταπολιτικής συναίνεσης –απαξιώνοντας συχνά και συστηματικά τις εναλλακτικές προτάσεις της Αριστεράς–, δεν αποτελεί απλώς μια ακόμη εκδοχή του συναινετικού εκσυγχρονιστικού μοντέλου. Από το παλαιότερο προβληματικό πρότυπο της «διαβουλευτικής δημοκρατίας» ως την καινοφανή και σωτηριολογική «κυβερνητική των αρίστων», υπάρχει σαφής απόσταση και διαφορά. Με αφετηρία τον εξιδανικευμένο κεντρώο «ορθό λόγο», το νέο συναινετικό μόρφωμα διακρίνεται από ορισμένα χαρακτηριστικά, που τείνουν να μετατρέψουν, κατά τη γνώμη μου, την κρίση της πολιτικής σε κρίση της δημοκρατίας. Τα χαρακτηριστικά αυτά θα μπορούσαν να συμπυκνωθούν στα εξής: α) σαφής υποτίμηση του κεντρικού ιδεολογικού διαχωρισμού ανάμεσα στη Δεξιά και την Αριστερά, β) υποβάθμιση των διαδικασιών νομιμοποίησης της πολιτικής διακυβέρνησης, όχι μόνο στο συμβολικό επίπεδο (έκφραση της λαϊκής κυριαρχίας) αλλά και στο πρακτικό περιεχόμενο της (πρόταση σχηματισμού κυβέρνησης τεχνοκρατών με «λίγους πολιτικούς»), και γ) «αντανακλαστική» διαχείριση των κοινωνικών συνεπειών της κρίσης, ως εάν να επρόκειτο για αυτοματισμούς, που τους επιβάλουν οι σύγχρονες δομές των αγορών, ερήμην της πολιτικής.

Στο σχήμα αυτό, το κύριο πρόβλημα δεν είναι μόνο η ανάδυση μιας ηθικίζουσας αντίληψης για την πολιτική, όσο ότι το ίδιο το πολιτικό υποκείμενο (οι«άριστοι»), που αξιώνει (για τον εαυτό του) την ανάληψη της ευθύνης διακυβέρνησης, προκύπτει μέσα από μια δήθεν ευγενή άμιλλα προσφοράς για την «εθνική σωτηρία», ή αλλιώς, μέσα από ένα πεδίο συμβιβασμών και συγκλίσεων των διαφόρων ελίτ. Δεν χρειάζεται βέβαια να υπενθυμίσω πως αυτό συνιστά ακύρωση της ίδιας της πολιτικής τεχνολογίας της νεωτερικής δημοκρατίας, της ισοκρατικής συγκρότησης του σώματος των πολιτών, της ισότιμης συμμετοχής στα κοινά. Μικρή ή ελάχιστη σημασία το ποιοι θα είναι αυτοί οι «άριστοι» και σε τι μηχανισμούς διάκρισης στηρίζεται το συμβολικό κύρος τους. Όπως παρατηρεί, άλλωστε, ο Immanuel Wallerstein, «η δημοκρατία ως ιδέα, ως κίνημα, είχε αρχικά την πρόθεση να αρνηθεί αυτήν τη διάκριση ως βάση οργάνωσης της πολιτικής ζωής».[4]

Η «συνταγή της αριστοκρατίας». Η περίοδος της κρίσης είναι μια μεταβατική εποχή. Στη χώρα μας, η μετάβαση αυτή εκδηλώνεται με ποικίλους τρόπους: κρίση του πολιτικού συστήματος και των παραδοσιακών κυβερνητικών κομμάτων, εκβιαστικές λύσεις συγκυβερνήσεων, κινητικότητα πολιτικών συμπεριφορών, κινήματα αγανάκτησης και διαμαρτυρίας, νέα «λόμπι» και οριζοντιώσεις των πολιτικών συνεργασιών, δείπνα στα βόρεια προάστια με συνδαιτυμόνες από τη πεφωτισμένη δεσποτεία. Κανείς, βέβαια, δεν μπορεί να είναι τόσο ανεύθυνος ώστε να αρνείται την ανάγκη της συναίνεσης για να σωθεί η χώρα από τη χαοτική χρεοκοπία και να παραμείνει σταθερά προσδεδεμένη στην ευρωπαϊκή της τροχιά. Αλλά κανείς δεν πρέπει να είναι τόσο αφελής ώστε να μη βλέπει ότι «η συνταγή της αριστοκρατίας» υπερβαίνει τις πολιτικές μας παραδόσεις, παράγοντας ένα επικίνδυνο «έλλειμμα δημοκρατίας».

Ο μεταπολιτικός «μεταρρυθμισμός», συνδυάζοντας το κοινότοπο κήρυγμα με το φόβο της δημοκρατίας, αλλοιώνει την ίδια την «αγωνιστική δημόσια σφαίρα». Εξομαλύνοντας τις ιδεολογικές διαφορές και συγκρούσεις κάτω από το «δόγμα του αυτονόητου», είτε εμφανίζει την κρίση ως ένα πεπρωμένο είτε μετατρέπει τη συγκεκριμένη διαχείριση της κρίσης (με τα συγκεκριμένα μέτρα κλπ.) σε ιστορική και πολιτική αναγκαιότητα. Και οι δύο εκδοχές αυτές εντείνουν τον βιοπολιτικό αυταρχισμό και μπορούν, δυνάμει, να οδηγήσουν σε μεγαλύτερη συντηρητικοποίηση της κοινωνίας. Η κυβερνώσα ακροδεξιά, άλλωστε, έχει εδώ και πολύ καιρό επενδύσει στην κρίση αντιπροσώπευσης για να παίξει το δικό της παιχνίδι ως δήθεν αυθεντική «φωνή του λαού».

Εντωμεταξύ, όσοι εξακολουθούμε να πιστεύουμε πως η λύση δεν μπορεί παρά να έρθει μόνο μέσα από δημοκρατικές εκλογές που θα ανακαθορίσουν τους πολιτικούς συσχετισμούς, καλό είναι «κλείσουμε τα αυτιά μας στο τραγούδι των σειρήνων, όσων θέλουν να δημιουργήσουν ένα νέο μεν αλλά πάντα ιεραρχικό και ανισοκρατικό σύστημα, υπό την αιγίδα κάποιου προοδευτισμού.[5] Γιατί αυτή είναι μια λύση που δεν μπορεί να ενδιαφέρει κανένα δημοκρατικό και αριστερό πολίτη∙ όχι μόνο «για την Ελλάδα, τώρα» αλλά ούτε και για την Ελλάδα του 2020.

Ο Γιάννης Παπαθεοδώρου διδάσκει νεοελληνική φιλολογία στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων

---

[1] Ολόκληρη η ομιλία της Άννας Διαμαντοπούλου βρίσκεται ανηρτημένη στον ιστότοπο : http://www.diamantopoulou.gr/beta/index.php?option=com_content&view=article&id=1986:120122-simeia-omilias-stin-ekdilosi-gia-tin-ellada-tora&catid=1:press-office

[2] Η υπογράμμιση δική μου.

[3] Δανείζομαι τον όρο από το βιβλίο της Chantal Mouffe, Το δημοκρατικό παράδοξο, μτφρ. Αλέξανδρος Κιουπκιολής, πρόλ.-επιμ. Γιάννης Σταυρακάκης, Πόλις, Αθήνα 2004.

[4] Immanuel Wallerstein, «Δημοκρατία, καπιταλισμός και μετασχηματισμός», στον συλλογικό τόμο Stuart Hall, Michael Hardt-Antonio Negri, Ernesto Laclau, Manuel de Landa, Chantal Mouffe, Imanuel Wallerstein, Slavoj Zizek, Η απραγματοποίητη Δημοκρατία, μτφρ. Ελεάνα Πανάγου, επιμ. Θεόφιλος Τραμπούλης, Futura, Αθήνα 2010, σ. 94.

[5] Στο ίδιο, σ. 102.

Γιατί το ευρώ είναι ασύμβατο με τη δημοκρατία...

β.λ.ε.πο. - vlepo...
Αναδημοσίευση ενός άρθρου από το sky news του Ed Conway για την σχέση μεταξύ ευρώ και δημοκρατίας
Γιατί το ευρώ είναι ασύμβατο με τη δημοκρατία
Ώ δημοκρατία – ο ορισμός της λέξης στα Αρχαία Ελληνικά για την «εξουσία του δήμου». Έχει μια συνήθεια να προσβάλει το μεγάλο ευρωπαϊκό εγχείρημα κάθε λίγο και λιγάκι.
Σκεφτείτε το γαλλικό «όχι» για το Ευρωπαϊκό Σύνταγμα πριν από έξι χρόνια, ή τη σύντομη απόρριψη της Σλοβακίας των σχεδίων ,της ενίσχυσης του Ευρωπαϊκού Ταμείου Χρηματοπιστωτικής Σταθερότητας που έριξαν την κυβέρνηση (η πρώην πρωθυπουργός , Iveta Radicova, τώρα φέρεται να εξετάζει να εγκαταλείψει την πολιτική της καριέρα). Κατά μία έννοια, η ελληνική απόφαση για τη διεξαγωγή του δημοψηφίσματος για το πιο πρόσφατο πακέτο διάσωσης για την οικονομία της, είναι απλώς μία από τα ίδια.
Η διαφορά αυτή τη φορά είναι ότι οι Βρυξέλλες δεν μπορούν να έχουν την πολυτέλεια να κάνουν αυτό που κάνουν συνήθως: αναδιατύπωση του ερωτήματος, με το να θέσουν το ερώτημα στο κοινό και πάλι με την ελπίδα για μια διαφορετική απάντηση. Με τις χρηματοοικονομικές αγορές να ζητούν αίμα, η ίδια η μοίρα του ευρώ θα μπορούσε να εξαρτηθεί από το ελληνικό δημοψήφισμα. Η δυναμική αυτή είναι πολύπλοκη, και για περισσότερα σχετικά με αυτό δείτε τον συνάδελφό μου Alistair Bunkall στο Q & Α.
Ωστόσο, το επεισόδιο θέτει το ερώτημα: είναι το ευρώ που δεν συμβιβάζει με τη δημοκρατία; Δεν απολαμβάνει την καθολική υποστήριξη στο εσωτερικό των κρατών μελών της - στην πραγματικότητα, η τελευταία έρευνα του Ευρωβαρόμετρου (διευθύνεται από την ίδια την Επιτροπή), διαπίστωσε ότι μόνο το 34% του πληθυσμού των μελών του ευρώ υποστηρίζουν - έντονα ή μερικώς - τη συμμετοχή στην Ευρωζώνη. Αυτό μπορείτε να το συγκρίνεται με το 45% που είναι κατά της ένταξης στο ευρώ (και το 21% που δεν εκδηλώνουν την γνώμη τους). Δεν υπήρχε ολοκληρωμένη υποστήριξη για το ενιαίο νόμισμα ούτε στην ίδια του την καρδιά, τη Γερμανία! Πράγματι, αν υπήρχε ένα δημοψήφισμα για να γίνει μέλος του ευρώ πριν από τη θέσπισή του, το Βερολίνο θα το είχε απορρίψει.
Όμως, αφήνοντας κατά μέρος το ζήτημα της δημοκρατικής υποστήριξης του ενιαίου νομίσματος, υπάρχει επίσης ένα βαθύτερο ερώτημα για το αν οικονομικές δομές, όπως η ευρωζώνη μπορεί να στηρίξει πραγματικά πλήρως λειτουργικές δημοκρατίες. Για να δείτε το γιατί, σκεφτείτε τι αποκάλεσε ο οικονομολόγος του Χάρβαρντ Dani Rodrik το πολιτικοοικονομικό «τρίλημμα». Η ιστορία έχει δείξει, λέει ότι δεν μπορείς να έχεις ταυτόχρονα τη δημοκρατία, τον εθνικό προσδιορισμό και την παγκοσμιοποίηση της οικονομίας - μπορείτε να επιλέξετε τα δύο από τα τρία, αλλά όχι και τα τρία.
Η ζώνη του ευρώ, όπως και ο χρυσός κανόνας, περιλαμβάνει έναν συνδυασμό της βαθιάς οικονομικής παγκοσμιοποίησης (σκεφτείτε την ελεύθερη αγορά, όπου τα αγαθά και τα κεφάλαια ρέουν ελεύθερα) και τη διατήρηση των ατομικών ταυτοτήτων των χωρών (Γερμανοί εξακολουθούν να είναι Γερμανοί, οι Έλληνες εξακολουθούν να είναι Έλληνες). Η ιστορία έχει δείξει ότι αυτό μπορεί να επιτευχθεί μόνο με «πελατειακή» δημοκρατία, για έναν απλό λόγο: συνήθως δημοκρατία ζητούν οι χώρες που ακολουθούν δημόσια ζήτηση. Αλλά για να μοιράζονται ένα νόμισμα, ή ακόμη και η συμμετοχή σε ένα «χρυσό ζουρλομανδύα», όπως ονομαζόταν ο κανόνας του χρυσού, σημαίνει ότι αγνοείς τα εγχώρια συμφέροντα, υπέρ των ευρύτερων συμφερόντων των οικονομικά-συνδεδεμένων γειτόνων σου. Που σημαίνει ότι όταν οι εποχές γίνονται σκληρές, θα πρέπει να επιβάλετε λιτότητα στους ανθρώπους σας και όχι να εξαγάγετε το πρόβλημα στους γείτονές σας, μέσα από τον πληθωρισμό ή τον έλεγχο των κεφαλαίων.
Ο Χρυσός κανόνας ο οποίος, όπως έχω αναφερθεί, είναι, από οικονομική άποψη, σχεδόν το ίδιο με το ευρώ, κατέρρευσε όταν τα κράτη μέλη του επέτρεψαν στους ανθρώπους τους να ψηφίσουν, και αυτοί οι άνθρωποι, δικαιολογημένα, απέρριψαν την ιδέα ότι θα πρέπει να υποφέρουν για λογαριασμό των γειτόνων τους. Το ευρώ μπορεί να επιβιώσει, αλλά μόνο αν τα μέλη του να ξεχάσουν τη δημοκρατία όπως την ξέρουμε, ή να ξεχάσουν την εθνική τους ταυτότητα. Οτιδήποτε άλλο δεν είναι βιώσιμο.
Μεταφραση Kαππα Γκρέκο.

Μια χρυσή ευκαιρία...

πιτσιρίκος ...

Όποιος παρακολούθησε τις χτεσινές ομιλίες στη Βουλή –στο πλαίσιο της συζήτησης για παροχή ψήφου εμπιστοσύνης στην κυβέρνηση-, θα είχε πολλούς λόγους να εκνευριστεί και να εξοργιστεί. Εμένα, πάντως, με πιάσανε τα γέλια. Και μετά βαρέθηκα.
Ήταν σίγουρο πως θα ερχόταν κάποτε η ώρα που το σάπιο πολιτικό σύστημα θα έφτανε σε αδιέξοδο. Αυτή η ώρα είναι τώρα.
Και ο πλέον ανόητος Έλληνας θα έχει αντιληφθεί πως η δημοκρατία έχει καταλυθεί εντελώς, το Σύνταγμα της χώρας έγινε κουρελόχαρτο, η χώρα έχει χρεοκοπήσει και οι εκλογές αντιμετωπίζονται από τους πολιτικούς σαν μια πολύ δυσάρεστη –και ανεπιθύμητη- διαδικασία.
Όσο το ΠΑΣΟΚ και η Νέα Δημοκρατία μπορούσαν να εξασφαλίζουν αυτοδυναμία –ταΐζοντας τους πελάτες ψηφοφόρους τους-, η κατάσταση ήταν ελεγχόμενη και η εναλλαγή τους στην εξουσία βέβαιη. Αυτό τελείωσε.
Έχω γράψει και παλαιότερα πως στην Ελλάδα δεν υπήρχαν ποτέ κυβερνήσεις – υπήρχαν μόνο άνθρωποι που ήταν στα πράγματα. Και ήταν στα πράγματα επειδή είχαν την στήριξη κάποιων άλλων ανθρώπων. Κάποιων ζάπλουτων ανθρώπων. Οι περισσότεροι κομπραδόροι. Μετά, τους είπαμε διαπλεκόμενους και νταβατζήδες.
Τους τελευταίους μήνες, η οργή για τους πολιτικούς έχει ξεχειλίσει. Μούντζες, βρισίδια, χειροδικίες, γιαούρτια, αυγά – όλα τα δοκίμασαν. Κανείς, όμως, δεν διανοήθηκε να βρίσει τον Κόκκαλη. Κανείς δεν μούντζωσε τον Βαρδινογιάννη. Κανείς δεν πέταξε γιαούρτι στον Μπόμπολα.
Αλήθεια, πιστεύει κάποιος πως μπορεί να υπάρξει επόμενη –και καλύτερη ημέρα- σε αυτή τη χώρα, αν τα δημόσια έργα συνεχίσει να τα αναλαμβάνει ο Μπόμπολας;
Δηλαδή, θα φύγει το ΠΑΣΟΚ, θα φύγει και η Νέα Δημοκρατία αλλά ο Μπόμπολας θα συνεχίσει να είναι «εθνικός εργολάβος» και ο Κόκκαλης «εθνικός προμηθευτής»; Λυπάμαι αλλά τα πράγματα είναι κάπως πιο περίπλοκα.
Το περασμένο καλοκαίρι -ακούγοντας στη λαϊκή συνέλευση του Συντάγματος όλες τις ομιλίες κατά των πολιτικών- εντυπωσιάστηκα από το πόσοι άνθρωποι δεν μπορούν να δουν πέρα από τη μύτη τους. Έβλεπαν τους αχυράνθρωπους-πολιτικούς αλλά όχι τους «χορηγούς» τους.
Αν η κατάσταση είναι σε αδιέξοδο σήμερα στην Ελλάδα –και η χώρα βαδίζει στην εκτροπή-, ο κύριος λόγος δεν είναι η χρεοκοπία. Ο λόγος είναι πως –εξαιτίας της χρεοκοπίας στην οποία οδήγησαν τη χώρα- το ΠΑΣΟΚ και η Νέα Δημοκρατία έχουν πολύ χαμηλά ποσοστά στις δημοσκοπήσεις και δεν μπορούν πια να εγγυηθούν στην οικονομική ελίτ του τόπου πως το πάρτι θα συνεχιστεί.
Ίσως, κάποιοι να θεωρούν ακόμα λογικό να ενημερώνονται από τα ΜΜΕ των νταβατζήδων της διαπλοκής και τα παπαγαλάκια τους αλλά μην περιμένεις να σου ανακοινώσει και την επανάσταση ο Γιάννης Πρετεντέρης.
Η Δικαιοσύνη εξαφανίστηκε – ούτε ένας υπεύθυνος για τη χρεοκοπία της χώρα στο δικαστήριο. Η Δημοκρατία (που χωρίς Δικαιοσύνη δεν υπάρχει) έχει πεθάνει εδώ και καιρό – οι πολίτες που διαδηλώνουν αντιμετωπίζονται από τις δυνάμεις καταστολής σαν εγκληματίες και οι εκλογές αντιμετωπίζονται από το πολιτικό σύστημα σαν εφιάλτης και όχι σαν γιορτή της Δημοκρατίας.
Αυτή τη στιγμή στην ηγεσία της χώρας συνεχίζουν να βρίσκονται αυτοί που –μαζί με τους «χορηγούς» τους- την οδήγησαν σε ηθική, πολιτιστική και οικονομική χρεοκοπία. Και θέλουν πάλι να την σώσουν. Είναι σαν ο δολοφόνος να θέλει να σώσει το θύμα του, αφού το σκότωσε πρώτα.
Η σωτηρία της πατρίδας -στην οποία αναφέρονται διαρκώς πολιτικοί, νταβατζήδες και παπαγαλάκια- δεν είναι τίποτε άλλο από τη δική τους σωτηρία. Ως πατρίδα αντιλαμβάνονται τους εαυτούς τους και τα συμφέροντά τους – αυτά θέλουν να σώσουν.
Ή θα φύγουν όλοι μαζί –και θα οδηγηθούν στη Δικαιοσύνη για τα εγκλήματά τους- ή ετοιμαστείτε για τα χειρότερα. Και τα χειρότερα δεν είναι η έξοδος από το ευρώ.
Τώρα είναι η ώρα να μιλήσει ο λαός. Τώρα είναι η ώρα να μιλήσουν οι πολίτες. Για την ακρίβεια, είναι η ώρα να πράξουν.
Καταλαβαίνω πως οι περισσότεροι άνθρωποι έχουν συνέχεια ανάγκη κάποιον να τους λέει τι να κάνουν – αλλιώς, δεν υπήρχε περίπτωση να γίνουν ποτέ πρωθυπουργοί άνθρωποι σαν τον Σημίτη, τον Καραμανλή και τον Παπανδρέου.
Σκέψου πόσο χαμηλή αυτοεκτίμηση έχει ένας λαός που επιλέγει τέτοιους ανθρώπους για ηγέτες του. Μιλάμε για μπάζα. Τόσο μπάζα που αναρωτιούνται με αγωνία -και το λένε και πολύ σοβαρά- ποιος θα τους κυβερνήσει αν δεν υπάρχει ο Παπανδρέου και ο Σαμαράς. Φτωχοί μαλάκες, κάνατε πρωθυπουργούς τον Μητσοτάκη και το ζαβό παιδί του Ανδρέα Παπανδρέου και αναρωτιέστε αν υπάρχει κανένας καλύτερος απ’ αυτούς; Όλοι οι Έλληνες είναι καλύτεροι απ’ αυτούς. Και χωρίς να θέλω να θίξω την βεβαιότητά σας για την ανωτερότητά της φυλής μας, ακόμα και οι μετανάστες είναι καλύτεροι απ’ αυτούς.
Καταλαβαίνω, επίσης, πως πολλοί άνθρωποι δεν θέλουν ή δεν μπορούν να είναι ελεύθεροι – είναι δύσκολο πράγμα η ελευθερία. Γι’ αυτό οι περισσότεροι άνθρωποι συνεχίζουν να μαντρώνονται στα κόμματα και να ψάχνουν για πατερούληδες. Θα μπουν οι Τούρκοι μέσα και οι Έλληνες θα συνεχίσουν να διαδηλώνουν κάτω από διαφορετικές σημαίες – σαν εχθροί.
Τώρα είναι η ώρα να μετρηθούμε και να δούμε τις πραγματικές μας δυνατότητες αλλά και το τι θέλουμε. Θέλουμε δημοκρατία ή χούντα; Όποιος θέλει δημοκρατία ξέρει και τι πρέπει να κάνει. Πάντως, στο σπίτι δεν πρόκειται να σας την φέρει κανείς.
(Η φωτογραφία είναι από το Σύνταγμα – την τράβηξα στις 20 Οκτωβρίου.)
(Για τους φίλους που μου έγραψαν και με μαλώνουν γιατί πέρασε μια ολόκληρη ημέρα χωρίς να ανανεώσω το μπλογκ μου, να τους πω πως γράφω επειδή γουστάρω και, άρα, γράφω όποτε γουστάρω. Επίσης, να νικήσετε τη συνήθεια – είναι κακό πράγμα η συνήθεια. Δεν είναι ανάγκη να με διαβάζετε κάθε μέρα. Κι αν είναι να διαβάσετε κάτι, μην είστε όλη μέρα στο διαδίκτυο – ανοίξτε και κάνα βιβλίο να ξεστραβωθείτε. Να διαβάσετε τους πλατωνικούς διαλόγους.)

Γιατί οι αγορές και η Ευρώπη φοβήθηκαν τόσο το ελληνικό δημοψήφισμα;

Σοφοκλεους 10 ...

Όλα στο κόκκινο… Ελλάδα, Ευρώπη, Ασία, Αμερική… Η χρηματιστηριακή και τραπεζική κατρακύλα δεν είχε … στάση χτες, μετά τις ανακοινώσεις του Γ. Παπανδρέου περί διεξαγωγής δημοψηφίσματος προκειμένου να αποφανθεί ο ελληνικός λαός επί της συμφωνίας της 26ης Οκτωβρίου. Όπως επίσης δεν είχαν όρια η επιθετικότητα, η αρνητικότητα ή, εναλλακτικά, η παγερότητα που διέγειραν οι εξαγγελίες Παπανδρέου σε πολλές ευρωπαϊκές πρωτεύουσες: Παρίσι, Βερολίνο, Βρυξέλλες, Μαδρίτη, Δουβλίνο…

Οι απώλειες στην Αθήνα έφτασαν το 6.92%, με τις τράπεζες να χάνουν άνω του 10% και πρωταθλητές των απωλειών το Ταχυδρομικό Ταμιευτήριο με 16.11% και την Εθνική Τράπεζα με 14.53%. Από την υπόλοιπη Ευρώπη ο γαλλικός CAC έκλεισε με απώλειες 5.38%, ο γερμανικός DAX με απώλειες 5% και ο δείκτης FTSE 100 του Λονδίνου με πτώση 2.21%, ενώ από τις ευρωπαϊκές τράπεζες οι πρωταθλήτριες των απωλειών ήταν η γαλλική Societe Generale με 17% και η γαλλική BNP Paribas και ιταλική Intesa Sanpaolo με 14%.

Βεβαίως η πιο ανησυχητική εξέλιξη της ημέρας ήταν η άνοδος των ιταλικών σπρεντ στις 450 μονάδες βάσης – παρά τις αγορές ομολόγων στις οποίες προχώρησε η ΕΚΤ – ύψος που θεωρείται οριακό καθώς όποια χώρα το έχει πιάσει μέχρι στιγμής, πολύ σύντομα τέθηκε εκτός αγορών.

Και το κρίσιμο ερώτημα στο τέλος της ημέρας είναι γιατί οι αγορές αντέδρασαν με τέτοιο πανικό στην είδηση ότι η Ελλάδα θα διεξάγει δημοψήφισμα. Το οποίο λαμβάνει μια απάντηση εύκολη, αλλά άκρως δυσοίωνη. Προφανώς αυτό συνέβη επειδή το ελληνικό δημοψήφισμα χτυπάει τον πραγματικά πιο ‘αδύναμο κρίκο’ του συνολικού ευρωπαϊκού οικοδομήματος – που είναι η απουσία λαϊκής στήριξης και νομιμότητας. Όπως έχουμε δει πολλές φορές από την έναρξη της κρίσης, οι πολιτικοί που βρίσκονται στα δύο άκρα του προβλήματος – πιστωτές και δανειολήπτες, Γερμανοί και Έλληνες – έχουν δυσκολευτεί πολύ να πείσουν το εκλογικό τους σώμα για όσα κάνουν. Και όσο η κρίση επιδεινώνονταν, τόσο οι ψηφοφόροι ένιωθαν πιο προδομένοι και γίνονταν πιο πικρόχολοι – βλέπε τις λαϊκές αντιδράσεις στις παρελάσεις της 28^ης Οκτωβρίου. Προφανώς και οι αγορές και η Ευρώπη θεωρούν ότι η κλήση του λαϊκού παράγοντα σε ένα δημοψήφισμα για να διατυπώσει ευθέως τη γνώμη του αποτελεί τον υπέρτατο κίνδυνο και τον πιο σίγουρο τρόπο να εξασφαλίσουμε ότι η συμφωνία δεν έχει αύριο.

Οι αρχές των Βρυξελλών αντέδρασαν στην προοπτική ενός δημοψηφίσματος στην Ελλάδα όπως ο κόμης Δράκουλας μπροστά σε μια πλεξίδα σκόρδα, έγραψαν εύστοχα οι Financial Times. Και βέβαια, κανείς δεν πρέπει να απορεί γι’ αυτό: η ιστορία των δημοψηφισμάτων για την Ευρωπαϊκή Ένωση έχει υπάρξει άκρως απογοητευτική.

Ας θυμηθούμε ότι οι Ιρλανδοί και οι Δανοί έχουν απορρίψει σε πολλά δημοψηφίσματα τις ευρωπαϊκές συνθήκες. Ακόμη περισσότερο, το 2005 οι Δανοί και οι Γάλλοι απέρριψαν το προτεινόμενο Ευρωπαϊκό Σύνταγμα. Αυτά τα ‘όχι’ είχαν πραγματικά κλονίσει τότε το ευρωπαϊκό σχέδιο – που από μια άποψη δεν ανέκαμψε ποτέ. Στη συγκεκριμένη περίπτωση είχαμε δύο ιδρυτικά μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης που κλήθηκαν να ψηφίσουν επί σχετικά μετριοπαθών προτάσεων μέσα σε μια καλή οικονομική συγκυρία – κι όμως η ψήφος χάθηκε. Ας φανταστούμε τώρα ένα ελληνικό δημοψήφισμα, στο μέσο μιας βαθιάς ύφεσης, για ένα πακέτο μέτρων που υπόσχεται μόνο περαιτέρω λιτότητα και δυστυχία για 10 χρόνια, όπως επίσης και την απώλεια της εθνικής κυριαρχίας της Ελλάδας… Φαντάζεται κανείς τίποτα χειρότερο; Κι αν ψηφίσουν οι Έλληνες, γιατί να μην ψηφίσουν κι οι Γερμανοί; Κι αν ψηφίσουν οι λαοί και οι συμφωνίες καταρρεύσουν, τότε τι θα κάνει η Ευρώπη;

Οι Ευρωπαίοι ηγέτες δεν μπορούν ακόμη να απαντήσουν σε αυτό το ερώτημα. Ίσως όμως έχει έρθει η ώρα να αρχίσουν να το σκέφτονται. Γιατί με τόσο ισχυρό έλλειμμα δημοκρατίας δεν μπορούν να πάνε πολύ μακριά.

Ανοιχτή επιστολή στον Πρωθυπουργό της Κατοχής ...

Mediasoup
Της Σεμίνας Διγενή...

Κύριε Πρωθυπουργέ,

Ίσως έχετε ακουστά από τις πανεπιστημιακές σας σπουδές στην Αμερική, την περίπτωση του Έλληνα ελεγειακού ποιητή Σόλωνα, τον οποίο οι Αθηναίοι το 600 π.Χ. λόγω επικίνδυνων στάσεων (κινημάτων) αρχαίων αγανακτισμένων πολιτών, τοποθέτησαν με έκτακτη διαδικασία εκλογής από το Δήμο της Αθήνας (κι όχι από τον Άρειο Πάγο) «άρχοντα», νομοθέτη με έκτακτες εξουσίες, για να αποκαταστήσει την κοινωνική ειρήνη και τη μεταβολή των θεσμών.
Τα εξαιρετικά τολμηρά του μέτρα προέβλεπαν ανάμεσα σε άλλα, την ΕΠΑΝΟΡΘΩΣΗ του αρχαίου κοινωνικού κράτους και με μια σειρά μεταρρυθμίσεων, κατέστησε πολλούς άδικα φυλακισμένους ή υποθηκευμένους με τη ζωή τους Αθηναίους, ΕΛΕΥΘΕΡΟΥΣ…
Να σας πω…
Τώρα που τα ξαναγράφω αυτά, σκέφτομαι πως μάλλον δεν έχετε γνώση της αρχαίας Ιστορίας. Μάλλον διαθέτετε επιλεκτική ιστορική μνήμη κι ίσως ο αγαπημένος σας συγγραφέας να ήταν ο Αδόλφος Χίτλερ κι όλες εκείνες οι συναρπαστικές μορφές του Εθνικοσοσιαλισμού… ίσως κρυβόσασταν πολύ καλά πίσω από τα παντελόνια του πατέρας σας, όταν αγανακτούσε με την κρυφή πλευρά του ιδιότυπου αυτισμού σας…
Για να επιστρέψω όμως στο θέμα μας.
Ο δίκαιος αρχαίος νομοθέτης λοιπόν, προτού κληθεί να νομοθετήσει ΔΙΚΑΙΑ ήταν ένας ποιητής «γνωμικών» ελεγειών (δηλαδή έγραφε πολιτική φιλοσοφική ποίηση – συμβούλευε τους Αθηναίους δηλαδή πως να πολιτεύονται (να ζουν ως ελεύθεροι πολίτες δηλαδή).
Γιατί σας τα γράφω όλα αυτά;
Εδώ και δυο χρόνια, ένα ολόκληρο εκκεντρικά αμοιβόμενο πολιτικό lobby 300 Ελλήνων, έχει εκχωρήσει όλες τις νομοθετικές εξουσίες και έχει υποθηκεύσει όλες τις δημόσιες και ιδιωτικές περιουσίες των Ελλήνων σε μια ομάδα Ευρωπαίων τεχνοκρατών τους οποίους δεν είχατε την αμερικάνικη καλοσύνη που σας χαρακτηρίζει να μας τους συστήσετε διαδικτυακά... Ένα βιογραφικό τους. Ένα ποίημα τους, κάτι τι... Ποιοί είναι όλοι αυτοί; Από που έρχονται; Γιατί να μην ξέρουμε σε ποιόν χρωστάμε, ποιόν πληρώνουμε και για πόσο θα τον πληρώνουμε...
Ξέρω, εσείς εδώ και 18 μήνες έχετε βάλει τον αυτόματο, περιφέρετε το σαρκίο του εαυτού σας στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες παίρνοντας πόζες σε χειραψίες φιλίας με ομοτίτλους σας...
Ο αρχαίος ποιητής νομοθέτης Σόλων, (μια καλή ΤΡΟΙΚΑ σας να λέμε δηλαδή) για να επιστρέψω στο θέμα μας, για να αποφύγει μεταβολές της νομοθεσίας του και για να μην αναμειχθεί στην εφαρμογή της, αυτοεξορίστηκε για δέκα χρόνια.
Πάνω σε αυτή τη νομοθεσία οικοδομήθηκε η αθηναϊκή δημοκρατία, αυτή την Ελλάδα θαυμάζουν και εποφθαλμιούν οι “εταίροι” σας, για αυτή την Ελλάδα πολέμησε και καταδικάστηκε σε θάνατο ο Κολοκοτρώνης.
Σας αρέσουν περισσότερο όμως οι ιστορίες με Ινδιάνους…ε;
Σας αρέσουν γενικότερα ιστορίες καννιβαλισμού, ε;
Σας αρέσει γενικότερα η βία…ε;
Θαυμάζετε ας πούμε τα έργα της βίας… όπως ας πούμε τα έργα της κρατικής βίας, στην άδεια από ανθρώπους πλατεία Συντάγματος, στις άδειες βιτρίνες των κλειστών καταστημάτων, στους διαδρόμους των νοσοκομείων του “5 ευρω ο,τι πάρετε”, όπου εκατοντάδες συμπολίτες μου διανυκτερεύουν στις εφημερίες των ψυχιατρικών τμημάτων με κατάθλιψη και τάσεις αυτοκτονίας…
Αυτή η Ελλάδα σας αρέσει… το βλέπω στο βλέμμα σας… το ακούω στις ομιλίες που διαβάζετε… αντιγράφουν ολόκληρες παραγράφους από τη “Βίβλο” του Εθνικοσοσιαλισμού…για αυτό αγαπάτε και το μουστάκι σας… είναι το σήμα κατατεθέν…
Ο αρχαίος ποιητής Σόλων μπορεί να σας είναι όμως γνωστός, από την περίφημη φράση που διατύπωσε όταν επισκέφθηκε τον ζάμπλουτο ηγεμόνα εξ Ανατολής, Κροίσο…
“Μηδένα προ του τέλους μακάριζε”.
Γιώργο, δεν ξέρεις τι σας περιμένει… και τους 300!


Υ.Γ. 15 Οκτωβρίου από τη Wall Street μέχρι την άλλη άκρη της γης, πολίτες του κόσμου μας καλούν να βγούμε στους δρόμους και να συνεχίσουμε τον αγώνα εναντίον του χρηματοπιστωτικού εκφοβισμού και της κρατικής βίας...
Βάζω στοίχημα -κι εύχομαι- πως ο γιός σου, Γιώργο, δεν θα χτυπηθεί ποτέ από τους σιδερολοστούς οργάνων της φασιστικής Ελληνικής Αστυνομίας, ούτε θα χάσει κάποια από τις 5 ανθρώπινες αισθήσεις...