"Εμείς, οι Ευρωπαίοι"...

του Κωστα Δουζινα, απο την Αυγη...

Η Ελλάδα και η Ευρώπη βρίσκονται σε ιστορικό σταυροδρόμι. Εκατό χρόνια από την αρχή του Πρώτου Παγκόσμιου Πόλεμου και σαράντα μετά το τέλος του Δεύτερου, αιωρείται ο κίνδυνος καταστροφής εάν δεν ανατραπούν η λιτότητα και ο αυταρχισμός. Αλλά το διακύβευμα δεν είναι μόνο, ή κύρια, οικονομικό. Το "Μεσοπρόθεσμο" μπορεί να καταργηθεί από μια κυβέρνηση της Αριστεράς. Αλλά, αν δεν προστατεύσουμε το ήθος, αν δεν υπερασπιστούμε την ηθική και δεν ξανακτίσουμε τον πολιτισμό, η ζημιά θα είναι μακροπρόθεσμη και αμετάκλητη.

Ο λόγος της Αριστεράς πρέπει να εγκαταλείψει τον στείρο οικονομισμό και να αναλάβει την ευθύνη μιας νέας πολιτικής, ηθικής και πολιτισμικής αναγέννησης, όπως έκανε και τη δεκαετία του '60 σε συνθήκες βαριάς ήττας. Η πολιτική με την οικονομία θα καθορίσουν την έκβαση του αγώνα μπροστά μας, η πολιτική με τον πολιτισμό θα οριοδοτήσουν το μέλλον μας. Αλλά τι είναι «πολιτισμός»;
H γνωστή διάκριση μεταξύ «υψηλού» και «χαμηλού» πολιτισμού, που τόσο ταλάνισε την κριτική θεωρία, ευτυχώς μας εγκατέλειψε. Ο Σαίξπηρ και τα κόμικς, το ραπ και ο Μπετόβεν, ο Σεζάν και το γκράφιτι, το βίντεο-αρτ και ο Μπέργκμαν συνωστίζονται και αλληλοαντιγράφονται σε παλαιοπωλεία και πινακοθήκες, σε σινεμά και κρεβατοκάμαρες, σε μέγαρα και MP3. Δεν μπορούμε να διαχωρίσουμε πια έναν "καθαρό" πολιτισμό από την ιδεολογία και την επικοινωνία, τις δικτυώσεις και τα κοινωνικά μέσα.

Σύντομη ιστορία των ανθρώπινων δικαιωμάτων...

Του Κώστα Δουζίνα*, απο την Εφημεριδα των Συντακτων...

Από την αρχαιότητα μέχρι τη Γαλλική Επανάσταση και το σήμερα,
η φιλοσοφική και νομική πορεία αυτών που αποτελούν την τελευταία
ουτοπία σε έναν κόσμο χωρίς αξίες.


Από  το 1989 και μετά, τα ανθρώπινα δικαιώματα έχουν γίνει η ιδεολογία μετά
«το τέλος των ιδεολογιών», η τελευταία «ουτοπία» σε έναν κόσμο χωρίς
αξίες. Αλλά η μεταχείριση προσφύγων και μεταναστών, η κατάσταση
εξαίρεσης στον «πόλεμο κατά της τρομοκρατίας» και στους δρόμους της
Αθήνας και οι «ανθρωπιστικοί» πόλεμοι δείχνουν ότι η κατάσταση είναι πιο
σύνθετη. Οπως είχε παρατηρήσει ο καθολικός φιλόσοφος και πρωτεργάτης
της Οικουμενικής Διακήρυξης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, Ζακ Μαριτέν,
«συμφωνούμε για τα δικαιώματα αρκεί να μη μας ρωτήσουν γιατί. Με το
“γιατί” αρχίζουν οι διαφωνίες». Οι ενθουσιώδεις υποστηρικτές των
ανθρωπίνων δικαιωμάτων επαναλαμβάνουν μερικές ανακουφιστικές
κοινοτοπίες, ζητώντας μας να μην το ψάχνουμε πολύ αλλά να
συστρατευτούμε, να «σώσουμε» τον κόσμο. Στο άρθρο αυτό θα εξετάσουμε εν
συντομία τη γενεαλογία των δικαιωμάτων του ανθρώπου κάνοντας
παραλληλισμούς με παλιότερες παραδόσεις και σύγχρονους προβληματισμούς.

Πιστεύουμε στο σοσιαλισμό;

Χρήστος Λάσκος, απο την Εποχη...

* Η προγραμματική πρόταση του ΣΥΡΙΖΑ αρκεί για την εκκίνηση μιας συγκρουσιακής διαδικασίας

Το ερώτημα του τίτλου κάθε άλλο παρά ρητορικό είναι. Πάει πολύς καιρός τώρα που οι «μαγαρισμένες» λέξεις αναφέρονται σε κείμενα και ντοκουμέντα χωρίς και να τις πολυεννοούμε πραγματικά. Ξαναρωτάω, λοιπόν, και εντός κειμένου: πιστεύουμε στο σοσιαλισμό;
Ο Φώτης Τερζάκης, σε μια πολύ παραγωγική συνέντευξή του [Δρόμος της Αριστεράς, 21.01.2012], που δόθηκε την περίοδο μεταξύ πλατειών και εκλογών και αξίζει να ξαναδιαβαστεί σήμερα, προσπάθησε να κάνει ένα ισοζύγιο όσων έχουμε και όσων μάς λείπουν, προκειμένου να αλλάξουμε τη ζοφερή κοινωνική μας μοίρα. Διαπίστωνε, λοιπόν, πως η πλειοψηφία των ανθρώπων επιθυμεί πράγματα ασύμβατα με την τωρινή φάση του καπιταλισμού, όπως όρους ζωής που να του εξασφαλίζουν ειρήνη και βιοτική ασφάλεια, δικαιότερη κατανομή του πλούτου κι έλεγχο πάνω στην ίδια τη ζωή του. Διαπίστωνε, επιπλέον, πως -μετά από αιώνες χειραφετητικών αναζητήσεων και θεωριών- διαθέτουμε και τη συστηματική σκέψη που μπορεί να αρθρώσει αυτά τα αιτήματα σε ένα σχέδιο ριζικής απελευθέρωσης. Και, παρόλ’ αυτά, δεν φαίνεται μια δυναμική ανατροπής σε ευρύτερο επίπεδο, μια διάθεση των ανθρώπων να εμπλακούν στην αλλαγή του κόσμου. Ως εάν, για να θυμηθώ τον Σπινόζα, «αγαπούν τη σκλαβιά τους σαν να πρόκειται για την ελευθερία τους».

Αποκαρδίωση και απελπισία

Με τα λόγια του ίδιου του Τερζάκη, «έχουμε από τη μία πλευρά επιθυμίες, από την άλλη πλευρά τα θεωρητικά όπλα που τους αντιστοιχούν, υπάρχει όμως κάτι που εμποδίζει την αποφασισμένη ανάληψή τους και τη μετουσίωσή τους σε μορφές δράσης». Τι είναι αυτό; Κατά τη γνώμη του, «η φοβερή αποκαρδίωση των ανθρώπων, η αδυναμία τους να πιστέψουν πως μια απελευθέρωση είναι εφικτή». Νομίζω πως έχει δίκιο.

Το μίσος του φασισμού, ο «γενίτσαρος», κ. Λαζαρίδης, κι ένα «Κατηγορώ»…

Λόγος Παράταιρος...

“Ο φασισμός είναι μίσος”….

«Ο φασισμός είναι μίσος. Είναι η λατρεία του μίσους. Μίσος για όποιον διαφέρει από σένα στο φρόνημα, στο χρώμα του δέρματος, στη σύσταση του αίματος, στο θρήσκευμα – σε οτιδήποτε. Οποιος δεν ανήκει στη συμμορία σου και δεν μοιράζεται τη μωρία σου είναι εχθρός. Θανάσιμος εχθρός, ακόμα κι αν στα ληξιαρχεία έχει καταγραφεί σαν αδερφός σου. Φασισμός είναι να μισείς προπάντων τους αδύναμους, όσους είσαι σίγουρος ότι θα τους λιώσεις σαν σκουλήκια, θα τους πετάξεις στη χωματερή σαν σκουπίδια. Αυτές είναι, άλλωστε, οι αγαπημένες μεταφορές του φασίστα, που ενεργοποιούν το ένστικτό του: οι άνθρωποι-σκουλήκια, κατσαρίδες ή ποντίκια και οι άνθρωποι-σκουπίδια. Σαν λάτρης, λοιπόν, της υγείας και της δύναμης, μισεί τους ανάπηρους, τους άρρωστους κι όσους ανήκουν σε μειονότητες χωρίς ισχύ, δηλαδή τους κάθε λογής «Εβραίους» ή «Γύφτους», που έχουν άλλο όνομα κατά περίοδο και περιοχή, αλλά στο βάθος είναι ίδιοι: σκουπίδια, το είπαμε.

Ο φασισμός είναι ψέμα. Χοντρό. Κραυγαλέο. Ο φασίστας παριστάνει ότι αγαπάει τους αναξιοπαθούντες, αλλά για να τους βοηθήσει απαιτεί πιστοποιητικό γεννήσεως, εξέταση αίματος και επιπλέον το εκλογικό του βιβλιάριο, για να μπορούν να τον ελέγχουν και να τον εκβιάζουν. Ετσι εξηγούνται οι μιχαλολιάκειοι «Γιατροί με σύνορα» και οι «Δουλειές μόνο για Ελληνες»: ένας χωριστικός λαϊκισμός που μασκαρεύει την εχθρότητα σε φιλαλληλία.

Ο φασίστας παριστάνει τον θρήσκο, ανακατεύοντας την Αθηνά με την Παναγία, αλλά μόνος του θεός είναι ο Αδόλφος και προφήτης αυτού ο Μπενίτο. Παριστάνει ότι λατρεύει την πατρίδα του, αλλά την κόβει και τη ράβει στα μέτρα της στενομυαλιάς και της μικροψυχίας του, της ανοησίας του και της λαγνείας του για το μίσος. Ποια Ελλάδα διασώζεται τάχα μέσα στη χρυσαυγίτικη ελληνοκαπηλία, στο πατριδοεμπόριο των χιτλερόφιλων; Μια Ελλάδα του μίσους κι αυτή, όπως οι κοπτορράφτες της. Μια Ελλάδα που πρέπει τώρα, αφού έτσι κελεύουν με τα «εγέρθητό» τους οι «καθαροί Ελληνες», να μεταστρέψει σε λατρεία το μόνο μίσος που υποχρεούται να αισθάνεται εσαεί: το μίσος για τους δηωτές της, το μίσος για τον φασισμό και τον ναζισμό που την κατέκτησαν για λίγα χρόνια και την καταμάτωσαν. Αλλά λατρεύει κανείς τους σφαγείς του;».

Αριστερή μελαγχολία και ιστορική αναγκαιότητα...

του Κωστα Δουζινα, απο τα Ενθεματα...

Η επίσκεψη του Αλέξη Τσίπρα στο Λονδίνο είχε ιστορικό χαρακτήρα. Εξακόσιοι άνθρωποι, οι περισσότεροι ξένοι, παρευρέθηκαν στη συγκέντρωση που οργάνωσε ο ΣΥΡΙΖΑ Λονδίνου στις 15 Μαρτίου. Ο ενθουσιασμός, η πανηγυρική ατμόσφαιρα και η προσδοκία κυριαρχούσαν. Είχα να βρεθώ σε τέτοια συγκέντρωση από τη δεκαετία του ’70, μου είπε άγγλος φίλος.  Πολλοί, στο τέλος της ομιλίας αλλά και στις άλλες συναντήσεις, συνέχαιραν τον Τσίπρα και ζητούσαν διευκρινίσεις και συμβουλές για το πώς μπορεί να επαναληφτεί σε άλλες χώρες το «θαύμα του ΣΥΡΙΖΑ».

Για κάποιον που δεν ζει στην Ελλάδα, οι επιτυχίες της ελληνικής Αριστεράς είναι άνευ προηγούμενου, περισσότερες από αυτές οποιουδήποτε άλλου ευρωπαϊκού λαού που αντιστέκεται τα μέτρα λιτότητας. Πριν λίγες μέρες, μια έκκληση του Κεν Λοουτς και άλλων γνωστών προσωπικοτήτων, στην Guardian, για τη δημιουργία ενός νέου αριστερού κόμματος στη Βρετανία, χρησιμοποιεί τον ΣΥΡΙΖΑ ως μοντέλο για την ευρωπαϊκή Αριστερά. Έχουν δίκιο. Οι επιτυχίες του ΣΥΡΙΖΑ  δημιουργούν τη βάση για μια μεγάλη ανατροπή που θα ανασχέσει την καταστροφή του κοινωνικού δεσμού, αποτελώντας αφετηρία για μια νέα Ελλάδα. Ο ελληνικός λαός υιοθέτησε τον ΣΥΡΙΖΑ ως το υποκείμενο της ριζικής αλλαγής φέρνοντας το σύστημα εξουσίας των τελευταίων σαράντα χρονών στο χείλος του γκρεμού. Πώς έγινε αυτό;

Ο έρωτας και η επανάσταση έρχονται απρόσκλητοι, σε κτυπάν κατακούτελα, λεν οι Γάλλοι. Μετά το χτύπημα, τίποτα δεν είναι το ίδιο. Το μεγάλο καθήκον του «ερωτευμένου επαναστάτη» είναι να διατηρήσει τον αρχικό ενθουσιασμό. Στην κλασική φιλοσοφία της Ιστορίας,  πρώτα δημιουργείται η αναγκαιότητα αλλαγής  στο κοινωνικό είναι και αργότερα εκφράζεται από την κοινωνική συνείδηση. Στο χρονικό διάστημα ανάμεσα στα δυο, το παλιό καθεστώς ζει σε μια γκρίζα ζώνη μεταξύ του συμβολικού και του φυσικού του θανάτου.  Εδώ ακριβώς βρισκόμαστε. Πολλές φορές στην Ιστορία, βέβαια, η άμυνα του παλιού, των κυρίαρχων πολιτικών και οικονομικών ελίτ που αντιλαμβάνοντα το τέλος τους, έχει καθυστερήσει ή και ματαιώσει την ολοκλήρωση της ιστορικής αναγκαιότητας. Στον μετά την μεταφυσική κόσμο μας, η αναγκαιότητα επιβεβαιώνεται αναδρομικά. Το ιστορικό συμβάν δημιουργεί το ίδιο την προϊστορία του, που αδήριτα θα οδηγήσει στην πραγμάτωση του. Η μελλοντική αλλαγή φτιάχνει την ιστορική πορεία του σήμερα. Είμαστε σήμερα συστατικά του μέλλοντος που θα αλλάξει το παρόν μας.

Αυτά σκέφτομαι κάθε φορά που φίλοι από την Ελλάδα μου λένε  ότι ο κόσμος πήγε σπίτι του, οι αντιστάσεις δεν προχωρούν. Αυτά άκουγα, θυμάμαι, και την άνοιξη του 2011. Μετά από 12 γενικές απεργίες, και πολλές διαδηλώσεις, η κυβέρνηση είχε περάσει τα μνημονικά μέτρα. Και μετά ήλθε, σαν θαύμα, το Σύνταγμα, αλλάζοντας το σκηνικό τακτικίστικων κινήσεων και χορογραφημένων αντιπαρατάξεων. Οι «πλατείες» ήταν βασικός λόγος της  εκλογικής επιτυχίας της Αριστεράς. Ο ΣΥΡΙΖΑ υιοθετήθηκε από το πλήθος του 2011, που έγινε κυρίαρχος λαός το 2012 και ψήφισε αριστερά.  Οι βιαστικοί πίστεψαν ότι η συνολική αλλαγή ήταν πια ζήτημα μηνών. Αλλά στο παρόν μεσοδιάστημα βρίσκεται η διαφορά μεταξύ ιστορικής αναγκαιότητας και καθημερινής πολιτικής πρακτικής.

Γιατί λοιπόν περιορίστηκαν οι αντιστάσεις; Ο Ζακ Λακάν έλεγε ότι για να κάνεις ψυχανάλυση πρέπει να είσαι τόσο απελπισμένος που θα περιόριζες και το φαγητό σου ακόμη για να βρεις χρήματα για την ανάλυση. Έτσι είναι και η αντίσταση. Αντίσταση στην εξουσία υπάρχει παντού και πάντα. Γίνεται όμως φανερή όταν η συλλογικότητα λέει «αρκετά», «ως εδώ και μη παρέκει». Αυτό συνέβη το 2011. Η αντίσταση είναι νόμος της ύπαρξης, εμμενής αντι-δύναμη στη δύναμη της εξουσίας. Όπου υπάρχει εξουσία υπάρχει και αντίσταση, ένα μείγμα αντίδρασης και δράσης, άρνησης και κατάφασης. Οι  αντιστάσεις είναι τοπικές, συγκεκριμένες, μέσα και απέναντι στην εξουσία. Αποδομούν το οπλοστάσιο, τους θεσμούς και τα ιδεολογήματα της εξουσίας και χρησιμοποιούν τα υλικά για να τα ξανακτίσουν διαφορετικούς κόσμους. Απέναντι στην πείνα, η αντίσταση δημιουργεί κινήματα αλληλεγγύης, απέναντι στην ανεργία φτιάχνει αυτοδιοικούμενες επιχειρήσεις, απέναντι στην άγνοια και το ψέμα δημιουργεί εναλλακτικές εστίες γνώσης, απέναντι στο έλλειμμα δημοκρατίας αμεσοδημοκρατικους θεσμούς. Η αντίσταση, επομένως, δεν εφαρμόζει απλώς αξίες και αρχές ούτε έχει προβλέψιμο σημείο έκρηξης. Αντίθετα, η αίσθηση δικαιοσύνης και ισότητας διατηρούνται ή χάνονται ανάλογα με την ένταση και έκταση της αντίστασης. Αλλά και ο κατάλληλος χρόνος, ο αριστοτελικός «καιρός» της συμπύκνωσης των δράσεων και της αντιστασιακής έκρηξης εξαρτάται από τις συγκεκριμένες συνθήκες. Όπως έλεγε ο Χέγκελ, το ιστορικό γεγονός επαναλαμβάνεται· και μόνο η δεύτερή του έλευση φέρνει τη ριζική αλλαγή. Θα λέγαμε λοιπόν ότι μια συμπύκνωση των επιμέρους αντιστάσεων, ένα «δεύτερο Σύνταγμα», θα επιβεβαιώσει την ιστορική αναγκαιότητα της αλλαγής. Αλλά αυτή είναι η αναγκαιότητα ταυ ενδεχόμενου, που το μέλλον θα μετατρέψει αναδρομικά σε πραγματικότητα.

Μετά τις εκλογές του 2012, οι βασικοί παράμετροι του συσχετισμού εξουσίας άλλαξαν. Βρισκόμαστε σε ένα νέο πολιτικό πλατό, μια προσωρινά σταθερή κοιλάδα. Είμαστε στην κατάσταση πριν τις 25 Μάη 2011, αλλά σε ψηλότερο οροπέδιο. Γιατί όμως βρίσκονται οι αντιστάσεις σε ύφεση; Η πιο συνηθισμένη ερμηνεία εκτιμά ότι ο κόσμος δεν είναι αρκετά συνειδητοποιημένος, κουράστηκε, έχει αποδεχθεί τον κυβερνητικό εκφοβισμό και προπαγάνδα, ενδιαφέρεται μόνο για το ατομικό του συμφέρον. Αυτή η βιαστική προσέγγιση θυμίζει εκείνο που ο Βάλτερ Μπένγιαμιν ονόμαζε «αριστερή μελαγχολία». Χαρακτηρίζει τον επαναστάτη που, προσκολλημένος στην παλιά του θεωρία και ιδεώδες –ακόμη και στην αποτυχία του ιδεώδους αυτού–, δεν στρέφεται στη δυνατότητα να παρέμβει στην τρέχουσα πολιτική πρακτική αλλάζοντας τον κόσμο. Είναι μια μετεξέλιξη της αριστερής πίστης στην ιστορική νομοτέλεια που δυναμώνει όσο οι προβλέψεις της αποτυχαίνουν.  Έχουμε βέβαια πολλούς λόγους να πενθούμε: χάσαμε το ενιαίο κίνημα, την ενιαία εργατική τάξη, την κοινή μαρξιστική ανάλυση. Και, αντί να σκεφτούμε το νέο κίνημα και κόμμα, με νέα θεώρηση και πρακτική, η προσκόλληση στο χαμένο αντικείμενο του πόθου δεν επιτρέπει να το εγκαταλείψουμε. Έτσι, η αδυναμία της μελαγχολικής Αριστεράς να αλλάξει αμέσως τα πράγματα οδηγεί αδήριτα στο απάνεμο λιμάνι της ιδεολογικής καθαρότητας. Ιστορικά, όλοι οι δογματισμοί και οι φανατισμοί, θρησκευτικοί, ιδεολογικοί, εθνικοί, είναι απόρροια ήττας. Εμφανίζονται όταν  μια γενικά αποδεκτή πίστη γίνεται αντικείμενο κριτικής και υποχωρεί. Ο δογματισμός είναι καταρχάς αμυντικός, αλλά γρήγορα οδηγείται στον «ναρκισσισμό των μικρών διαφορών»: «Η θεωρία είναι σωστή αλλά ο κόσμος δεν καταλαβαίνει», παραπονιέται ο μελαγχολικός, υποστηρίζοντας ταυτόχρονα: και παράδοξα: «Αν η πολιτική μας γίνει πιο μαξιμαλιστική ο κόσμος θα ακολουθήσει».

Πρέπει λοιπόν η Αριστερά να διδαχθεί από τις αντιστάσεις που άλλαξαν το πολιτικό σκηνικό, αν δεν θέλει να παραμείνει στη θέση του μόνιμα πενθούντος αυτό που θα μπορούσε να έχει γίνει. Η δυναμική, η ενέργεια και η κοινωνική μνήμη των πλατειών αποτελούν σοβαρή παρακαταθήκη για το μέλλον. Μπορεί όμως η συντακτική δύναμη που πρωτοεμφανίστηκε εκεί  να γίνει μόνιμη; Η δημόσια συνεύρεση του πλήθους με κοινή πολιτική επιθυμία ήταν το «καινό δαιμόνιο» των πλατειών. Το πλήθος μετατράπηκε σε δύναμη αλλαγής και μετέφερε τη «δημόσια σφαίρα» από τα μεταφυσικά σχήματα του Χάμπερμας και των δημοσκοπήσεων στη φυσική συνύπαρξη σωμάτων και ιδιαιτεροτήτων. Μπορεί να θεσμοποιηθεί αυτή η ενέργεια; Φοβάμαι ότι διαδηλώσεις, απεργίες και κομματικές συναθροίσεις δεν αρκούν. Αυτές οι συνηθισμένες στρατηγικές έβρισκαν πάντα μια «οροφή», που ανέκοπτε την πορεία της Αριστεράς. Συνεργασίες και δικτυώσεις, αλληλεγγύη και μοίρασμα γνώσεων και δεξιοτήτων, δημόσια συζήτηση και δράση είναι το καινούργιο που φέρνει η εποχή των εξεγέρσεων. Αν οι πλατείες άδειασαν, πρέπει να τις ξαναγεμίσουμε, με εικονικές πλατείες, κλαδικές και τοπικές συνελεύσεις, πολιτικές δικτυώσεις και πολιτιστικές επαναστάσεις. Οι γνώσεις και δεξιότητες του πλήθους βρίσκουν συνεχώς νέους τρόπους συνεργασίας και δικτύωσης, νέες ιδέες για ζωή. Το κοινωνικό ήθος της οριζοντιότητας δημιουργείται βέβαια από κάτω. Η Αριστερά το αγκαλιάζει και βοηθά να διαχυθεί παντού, διατηρώντας τη δημοκρατική αυτοδιοίκηση της πλατείας.

Η δεύτερη κληρονομιά και μνήμη των πλατειών είναι η αισθητική της πράξης. Ο γραμμικός χρόνος της δουλειάς αντικαταστάθηκε από την τελεολογική διάσταση της δημιουργίας. Οι δικτυώσεις, δεξιότητες και συνεργασίες που μαθαίνουμε για τη δουλειά μας έγιναν πολιτικά εργαλεία, ενάντια στις αρχές της πειθαρχίας, της κάθετης οργάνωσης και  της αυταρχικής διοίκησης του μεταφορντικού καπιταλισμού. Η πράξη συνιστά υποκείμενα, η συλλογική πράξη αλλάζει τον κόσμο. Πώς όμως θα διατηρηθεί αυτή μετά το άδειασμα των πλατειών; Σήμερα, η κριτική της ιδεολογίας δεν αρκεί. Χρειάζεται οι συμπεριφορές να αποδεσμευτούν από το εξατομικευτικό κύκλωμα επιθυμίας-ικανοποίησης-ματαίωσης. Το πολιτικό βάπτισμα της πλατείας ξεκίνησε διαδικασίες απο-υποκειμενικοποίησης και παραγωγής νέων υποκειμενικοτήτων. Ο τρόπος ζωής που μάθαμε στις πλατείες πρέπει, από προσωρινό διάλειμμα, να γίνει μόνιμη πρακτική και συνείδηση.

Το αριστερό κόμμα πρέπει λοιπόν να έχει εύπλαστη φύση, εναλλασσόμενο κέντρο, πορώδεις παρυφές που επιτρέπουν τη συνεργασία με τα κοινωνικά δίκτυα. Πρέπει να είναι εργαστήριο πειραματισμού για δομές, ιδέες, θεσμούς. Αν η ιστορική αναγκαιότητα οδηγεί το παλιό καθεστώς στο τέλος του, το ίδιο ισχύει και για τα παραδοσιακά κομματικά μοντέλα. Χρειαζόμαστε ένα κόμμα «νέου τύπου» που συνομιλεί και συνεργάζεται με τη «γενική διάνοια» του ύστερου καπιταλισμού.

Για να πετύχει η Αριστερά, πρέπει να αφήσει τη μελαγχολία των προκάτ συνταγών και λύσεων, την ασφάλεια του κομματικού πρωτόκολλου και επετηρίδας. Είμαστε το μέλλο,ν αλλά δεν έχουμε καμιά εγγύηση γι’ αυτό. Θάρρος, φαντασία και πειραματισμός είναι τα προτάγματα της ιδέας του κομμουνισμού σήμερα. Η Ευρώπη και η  ευρωπαϊκή Αριστερά παίζονται στην Ελλάδα.

Ο Κώστας Δουζίνας είναι  διευθυντής του Birkbeck Institute for the Humanities, London University. Από τις εκδόσεις νήσος κυκλοφορεί το βιβλίο του «Ριζοσπαστική πολιτική και νομική φιλοσοφία» (μετ. Μιχάλης Λαλιώτης).

Εικονα: Έργο της Κατερίνας Δροσοπούλου, από την πρώτη ατομική της έκθεση ζωγραφικής, που εγκαινιάζεται την
Πέμπτη 11 Απριλίου στις 19.30 στην αίθουσα «ΠΕΡΙΤΕΧΝΩΝ» (Ηροδότου 5, Κολωνάκι) και θα διαρκέσει μέχρ τις 18 Μαΐου

Το τα­μπού των βα­σα­νι­στη­ρίω­ν...

Του Κώ­στα Δου­ζί­να, απο την Εποχη...

Με­τά τον Β΄ Πα­γκό­σμιο Πό­λε­μο μια πα­γκό­σμια συ­ναί­νε­ση, που εκ­φρά­στη­κε και στη Δια­κή­ρυ­ξη των Δι­καιω­μά­των του Ανθρώ­που, κα­τα­δί­κα­σε τα βα­σα­νι­στή­ρια. Οι φι­λε­λεύ­θε­ρες δη­μο­κρα­τίες δή­λω­σαν κα­τη­γο­ρη­μα­τι­κά ό­τι δεν α­νέ­χο­νται και δεν δια­πράτ­τουν βα­σα­νι­στή­ρια. Έτσι, έ­γι­ναν κομ­μά­τι ε­νός βάρ­βα­ρου πα­ρελ­θό­ντος, που εί­χε πα­ρέλ­θει προ πολ­λού. Βα­σα­νι­στή­ρια, μας έ­λε­γαν, συμ­βαί­νουν τώ­ρα μό­νο «αλ­λού», σε μέ­ρη ε­ξω­τι­κά και διε­φθαρ­μέ­να, σε δι­κτα­το­ρίες και ο­λο­κλη­ρω­τι­κά κα­θε­στώ­τα. Έγι­ναν, λοι­πόν, το με­γά­λο τα­μπού των κοι­νω­νιών μας, το ύ­ψι­στο η­θι­κό κρι­τή­ριο κυ­βερ­νή­σεων και πο­λι­τι­κών. Όπως ό­λα τα τα­μπού, τα βα­σα­νι­στή­ρια δη­μιουρ­γούν έ­να «ιε­ρό δέ­ος», μια α­πό­λυ­τη α­πα­γό­ρευ­ση που υ­ψώ­νει έ­να α­πό­λυ­το δια­χω­ρι­στι­κό τοί­χος με­τα­ξύ του δυ­τι­κού πο­λι­τι­σμέ­νου κό­σμου και των «α­πο­λί­τι­στων» άλ­λων.

Η συ­ναί­νε­ση αυ­τή δεν υ­πάρ­χει πια, ό­πως δεί­χνει η έ­ντο­νη δια­μά­χη για το φιλμ Zero Dark Thirty. Τα βα­σα­νι­στή­ρια ε­πέ­στρε­ψαν στο δη­μό­σιο διά­λο­γο, δια­χω­ρί­ζο­ντας τους φι­λε­λεύ­θε­ρους σε ι­δε­α­λι­στές και ρε­α­λι­στές. Συ­νέ­δρια η­θι­κής φι­λο­σο­φίας α­φιε­ρώ­νο­νται στα βα­σα­νι­στή­ρια - «σε ποιες συν­θή­κες ε­πι­τρέ­πε­ται η χρή­ση βα­σα­νι­στη­ρίων, εάν ξέ­ρου­με ό­τι μια «ω­ρο­λο­για­κή βόμ­βα» θα σκο­τώ­σει 50, 100 ή 1000 ά­το­μα;» εί­ναι έ­να προ­σφι­λές θέ­μα συ­ζή­τη­σης και συ­νο­δεύε­ται με α­νά­λο­γα υ­πο­θε­τι­κά σε­νά­ρια που νο­μι­μο­ποιούν τα βα­σα­νι­στή­ρια.

Για ποια η­θι­κό­τη­τα και νο­μι­μό­τη­τα;

Γνω­στοί νο­μι­κοί, ό­πως o Άλαν Ντέρ­σο­βι­τς, και φι­λε­λεύ­θε­ροι φι­λό­σο­φοι, ό­πως ο Μάι­κλ Ιγκνά­τιε­φ, συ­ζη­τούν την η­θι­κό­τη­τα ή τη νο­μι­μό­τη­τα των βα­σα­νι­στη­ρίων και εκ­πο­νούν λε­πτο­με­ρή σχέ­δια για το πώς θα μπο­ρού­σαν να νο­μι­μο­ποιη­θούν, χρη­σι­μο­ποιώ­ντας π.χ. «ε­ντάλ­μα­τα βα­σα­νι­σμού», ή άλ­λα κα­θε­στώ­τα δι­κα­στι­κής ε­πι­τή­ρη­σης.¹ Ο Μ. Ιγκνά­τιεφ εν­δια­φέ­ρε­ται για τη δια­βάθ­μι­ση των βα­σα­νι­στη­ρίων, ως μέ­ρος της στρα­τη­γι­κής του «μι­κρό­τε­ρου κα­κού»: «Η ε­πι­τρε­πό­με­νη ά­σκη­ση βίας θα μπο­ρού­σε να πε­ρι­λαμ­βά­νει μορ­φές στέ­ρη­σης ύ­πνου σε συν­δυα­σμό με πα­ρα­πλη­ρο­φό­ρη­ση και α­πο­προ­σα­να­το­λι­σμό (για πα­ρά­δειγ­μα με τη χρή­ση κου­κού­λας) που προ­κα­λούν άγ­χος».² Ο Μπρους Άκερ­μαν, άλ­λος γνω­στός φι­λε­λεύ­θε­ρος φι­λό­σο­φος, δη­λώ­νει ό­τι εί­ναι κα­τά των βα­σα­νι­στη­ρίων, αλ­λά υ­πέρ της προ­λη­πτι­κής κρά­τη­σης υ­πό­πτων και ε­φαρ­μο­γής «συ­ντάγ­μα­τος έ­κτα­κτης α­νά­γκης» για πε­ριο­ρι­σμέ­νες χρο­νι­κές πε­ριό­δους και προ­βλέ­ψεις «ρή­τρες λή­ξης ι­σχύος τους».³
Η συ­ζή­τη­ση για την η­θι­κή και νο­μι­κή ρύθ­μι­ση των βα­σα­νι­στη­ρίων ά­να­ψε στην Αμε­ρι­κή και στη Βρε­τα­νία με τον «πό­λε­μο κα­τά της τρο­μο­κρα­τίας». Μας θύ­μι­σε κά­τι που εί­χα­με ξε­χά­σει την πε­ρίο­δο της «η­θι­κής στρο­φής», με­τά την πτώ­ση της Σο­βιε­τι­κής Ένω­σης και το «τέ­λος της ι­στο­ρίας». Πρα­κτι­κές που κα­τα­δι­κά­ζο­νταν οι­κου­με­νι­κά μέ­χρι πρό­σφα­τα και που, ό­πως μας έ­λε­γαν, εί­χαν σχε­δόν ε­ξα­φα­νι­στεί α­πό τη Δύ­ση εμ­φα­νί­στη­καν πά­λι και άρ­χι­σαν να δια­δί­δο­νται. Τα βα­σα­νι­στή­ρια ε­πέ­στρε­ψαν στα στρα­τό­πε­δα και τις φυ­λα­κές της Δύ­σης, με πιο γνω­στές πε­ρι­πτώ­σεις το Γκουα­ντά­να­μο και το Αμπού Γκράι­μπ. Ξέ­ρου­με, βέ­βαια, ό­τι η κα­τα­δί­κη της κα­κο­ποίη­σης ή­ταν πά­ντα πε­ρισ­σό­τε­ρο ρη­το­ρι­κή πα­ρά πραγ­μα­τι­κή. Αν τώ­ρα τα βα­σα­νι­στή­ρια γί­νο­νται α­πό δι­κούς μας αν­θρώ­πους ή α­πό ε­ξω­τε­ρι­κούς συ­νερ­γά­τες με α­νά­θε­σή και με τις μυ­στι­κές πτή­σεις που με­τα­φέ­ρουν τους υ­πό­πτους σε χώ­ρες, ό­που οι πρα­κτι­κές συ­νε­χί­ζο­νται χω­ρίς δι­σταγ­μούς και ντρο­πές, αυ­τό εί­ναι μι­κρής ση­μα­σίας. Μπο­ρεί οι βα­σα­νι­στές του Πι­νο­σέτ να εί­ναι μπά­σταρ­δοι, έ­λε­γε ο Κί­σι­ντζε­ρ, «αλ­λά εί­ναι οι δι­κοί μας μπά­σταρ­δοι», ό­πως ή­ταν και οι βα­σα­νι­στές της χού­ντας.

Το τα­μπού της δη­μό­σιας πα­ρου­σία­σης

Το τα­μπού των βα­σα­νι­στη­ρίων α­να­φε­ρό­ταν πε­ρισ­σό­τε­ρο στη δη­μό­σια τους πα­ρου­σία­ση πα­ρά στην τέ­λε­ση τους. Εφό­σον οι ε­φη­με­ρί­δες και η τη­λεό­ρα­ση δεν δη­μο­σιεύουν τα τραύ­μα­τα στο κε­φά­λι, το κα­μέ­νο χέ­ρι ή το σπα­σμέ­νο πό­δι, αν τα η­λεκ­τρο­σόκ και οι βια­σμοί μέ­νουν κρυ­φοί, τό­τε μπο­ρούν να συ­νε­χί­ζο­νται μια και εί­ναι α­πα­ραί­τη­τοι για την α­σφά­λεια μας. Όπως γρά­φει ο Ντά­ριους Ρε­γιά­λι, στη διάρ­κεια του ψυ­χρού πο­λέ­μου οι κυ­βερ­νή­σεις εί­χαν κά­νει μια άρ­ρη­τη συμ­φω­νία με τους λα­ούς τους να κρα­τά­νε τη βία μυ­στι­κή, χω­ρίς ση­μά­δια, κα­θα­ρή.⁴ Αυ­τό που τέ­λειω­σε, λοι­πόν, πρό­σφα­τα εί­ναι τα «κα­θα­ρά» βα­σα­νι­στή­ρια που δεν α­φή­νουν ση­μά­δι και φω­το­γρα­φίες. Η με­γά­λη το­μή έ­γι­νε με τη δη­μο­σίευ­ση των φω­το­γρα­φιών του Αμπού Γκράι­μπ. Πε­ρι­λάμ­βα­ναν πορ­νο­γρα­φι­κές ει­κό­νες, τον «ε­σταυ­ρω­μέ­νο» με τα η­λεκ­τρι­κά κα­λώ­δια, πρά­ξεις προ­σο­μοίω­σης, σεξ και φω­το­γρα­φίες νε­κρών σω­μά­των.
Οι πρώ­τες φω­το­γρα­φίες, ι­δίως οι φω­το­γρα­φίες γυ­ναι­κών, με πιο χα­ρα­κτη­ρι­στι­κή τη στρα­τιω­τί­να Λί­ντι Ίνγκλα­ντ, να ε­κτε­λούν πρά­ξεις σε­ξουα­λι­κής κα­κο­ποίη­σης, σό­κα­ραν και σκαν­δά­λι­σαν. Μια γυ­ναί­κα έ­κα­νε κά­τι που οι γυ­ναί­κες δεν κά­νουν. Η σα­δι­στι­κή η­δο­νή της Λί­ντι δη­μιούρ­γη­σε έ­ντο­νη η­δο­νο­βλε­πτι­κή ι­κα­νο­ποίη­ση. Σύ­ντο­μα, ό­μως, το σοκ έ­γι­νε οι­κείο. Το δια­δί­κτυο γέ­μι­σε με ει­κό­νες αν­δρών και γυ­ναι­κών που «το έ­κα­ναν ό­πως η Λί­ντι» και λε­πτο­με­ρείς ο­δη­γίες λέ­νε πώς γί­νε­σαι μια «Λί­ντι». Άλλες φω­το­γρα­φίες πά­λι εί­χαν μια α­τμό­σφαι­ρα κα­νο­νι­κό­τη­τας, κα­θώς οι στρα­τιώ­τες συ­μπλη­ρώ­νουν έ­ντυ­πα ή κό­βουν τα νύ­χια τους μπρο­στά σε γυ­μνούς κρα­τού­με­νους, κα­λυμ­μέ­νους με κου­κού­λες. Ο ι­στό­το­πος salon.com α­νέ­φε­ρε ό­τι «το DVD πε­ρι­λαμ­βά­νει ε­πί­σης ει­κό­νες με φύ­λα­κες που α­πει­λούν ι­ρα­κι­νούς κρα­τού­με­νους με σκυ­λιά, κρα­τού­με­νους με κου­κού­λες που ε­ξα­να­γκά­ζο­νται να αυ­να­νι­στούν, έ­να βί­ντεο που δεί­χνει έ­ναν ψυ­χι­κά δια­τα­ραγ­μέ­νο κρα­τού­με­νο να χτυ­πά­ει το κε­φά­λι του σε μια πόρ­τα και πε­ριέρ­γως πολ­λές φω­το­γρα­φίες σφαγ­μέ­νων ζώων».

Υπόρ­ρη­τη νο­μι­μο­ποίη­ση

Η Σι­μόν ντε Μπο­βουά­ρ, α­να­φε­ρό­με­νη στα βα­σα­νι­στή­ρια στην Αλγε­ρία, έ­γρα­φε ό­τι «το 1957 τα κα­ψί­μα­τα στο πρό­σω­πο, στα σε­ξουα­λι­κά όρ­γα­να, το ξε­ρί­ζω­μα των νυ­χιών, οι α­να­σκο­λο­πι­σμοί, τα ουρ­λια­χτά, οι σπα­σμοί με ε­ξόρ­γι­ζαν». Αλλά α­πό τον «μαύ­ρο Δε­κέμ­βρη του 1961, υ­πο­φέ­ρω, ό­πως φα­ντά­ζο­μαι και πολ­λοί α­κό­μα, α­πό τέ­τα­νο της φα­ντα­σίας. Συ­νη­θί­ζει κα­νείς»⁵ Η σε­ξουα­λι­κό­τη­τα, αλ­λά και η κα­νο­νι­κό­τη­τα που α­πο­πνέ­ουν οι φω­το­γρα­φίες του Αμπού Γκράι­μπ, οι διαρ­κείς α­να­φο­ρές σε ζώα και νε­κρά σώ­μα­τα, κα­τα­δει­κνύουν ό­τι αυ­τό που δια­κυ­βεύε­ται πη­γαί­νει πο­λύ πιο πέ­ρα α­πό τα κρα­τη­τή­ρια, τις φυ­λα­κές και τις αί­θου­σες βα­σα­νι­στη­ρίων.
Η υ­πόρ­ρη­τη νο­μι­μο­ποίη­ση των βα­σα­νι­στη­ρίων α­πό την κυ­βέρ­νη­ση, η υ­πο­βάθ­μι­ση των κρα­του­μέ­νων στο ε­πί­πε­δο του ζώου, ο αρ­χι­κός σκαν­δα­λι­σμός και η ε­πα­κό­λου­θη βα­ρε­μά­ρα της α­ντί­δρα­σης του κοι­νού, μας κά­νουν ό­λους συμ­μέ­το­χους. Πρό­κει­ται για την α­ντι­στρο­φή της θέ­σης της Χά­να Άρε­ντ, σχε­τι­κά με την κοι­νο­το­πία του κα­κού: το κα­κό για να εί­ναι α­πο­τε­λε­σμα­τι­κό πρέ­πει να εί­ναι ταυ­τό­χρο­να ρι­ζι­κό και κοι­νό­το­πο. Οι πρά­ξεις δια­πράχ­θη­καν και οι φω­το­γρα­φίες δια­δό­θη­καν για το δι­κό μας κα­λό, ως μέ­ρος της στρα­τη­γι­κής της φα­ντα­σια­κής αυ­το­κρα­το­ρίας. Εμείς οι α­πλοί πο­λί­τες, που μι­σού­με τα βα­σα­νι­στή­ρια εί­μα­στε ο στό­χος της ε­πι­κοι­νω­νια­κής πο­λι­τι­κής, πρέ­πει να συ­νη­θί­σου­με τα κα­κά που γί­νο­νται για το κα­λό μας.

Έμμε­σος στό­χος το συλ­λο­γι­κό πνεύ­μα

Κά­τι α­νά­λο­γο έ­γι­νε με τις φω­το­γρα­φίες των τεσ­σά­ρων της Κο­ζά­νης. Ο Δέν­διας υ­πε­ρα­σπί­στη­κε την α­στυ­νο­μία λέ­γο­ντας ό­τι η χρή­ση του photoshop ή­ταν α­να­γκαία για να δια­σφα­λι­στεί ό­τι οι «ύ­πο­πτοι ή­ταν α­να­γνω­ρί­σι­μοι». Ακρι­βώς. Η δη­μο­σιο­ποίη­ση των φω­το­γρα­φιών, η με­γά­λη τους διά­δο­ση και «α­να­γνω­ρι­σι­μό­τη­τα», η προ­φα­νής και α­κραία πα­ρα­ποίη­ση του photoshop υ­πο­δη­λώ­νουν ό­τι πέ­ρα και πά­νω α­πό τη σύν­θλι­ψη των σω­μά­των, η α­να­πα­ρά­στα­ση και με­τά­δο­σή τους εί­ναι συ­να­κό­λου­θο και σκο­πός της κα­κο­ποίη­σης. Αν ο ά­με­σος στό­χος τους ή­ταν η σάρ­κα, ο έμ­με­σος εί­ναι το κοι­νω­νι­κό φα­ντα­σια­κό, το συλ­λο­γι­κό «πνεύ­μα». Σε τι πρέ­πει να συ­νη­θί­σου­με λοι­πό­ν; Το ό­φε­λος δεν εί­ναι τό­σο η υ­πε­ρά­σπι­ση της α­σφά­λειάς μας α­πό τρο­μο­κρά­τες, ό­σο η δη­μό­σια α­πει­κό­νι­ση και συ­νεί­δη­ση του τι ση­μαί­νει να εί­ναι κα­νείς άν­θρω­πος στην πε­ρίο­δο της κρί­σης. Η α­κραία στρα­τη­γι­κή της βιο­ε­ξου­σίας ο­ριο­θε­τεί το αν­θρώ­πι­νο μέ­σα α­πό πρά­ξεις α­κραίας α­παν­θρω­πιάς που δια­πράτ­το­νται ε­πί της γυ­μνής ζωής. Το κρα­τι­κό μο­νο­πώ­λιο της βίας παίρ­νει έ­τσι μια ά­γρια α­πο­τρό­παια μορ­φή που εγ­γρά­φε­ται ως πο­λι­τι­κά ορ­θή και κοι­νω­νι­κά α­πο­δε­κτή, ως κά­τι κοι­νό­το­πο, στο ο­ποίο πρέ­πει να συ­νη­θί­σου­με.
Έτσι, λοι­πόν, πέ­ρα και έ­ξω α­πό τα κί­νη­τρα και τις ε­νέρ­γειες των α­στυ­νο­μι­κών, η ε­πι­κοι­νω­νια­κή στρα­τη­γι­κή της κυ­βέρ­νη­σης α­πευ­θύ­νε­ται στη φα­ντα­σία ό­λων μας. Από τη μια α­να­βαθ­μί­ζει την α­πει­λή της τρο­μο­κρα­τίας και των «ά­κρων» και α­πό την άλ­λη θυ­μί­ζει «θε­α­τρι­κά» το τε­ρά­στιο ο­πλο­στά­σιο ε­ξου­σιών, κυ­ρώ­σεων και α­γριό­τη­τας που δια­θέ­τει το κρά­τος. Τα τραύ­μα­τα και οι κα­κώ­σεις εί­ναι ση­μά­δια κυ­ριαρ­χίας, μιας δύ­να­μης που πρέ­πει να εμ­φα­νί­ζε­ται δί­καιη, και α­νε­ξάν­τλη­τη σαν την αγ­γε­λι­κή ρομ­φαία. Αλλά ε­δώ πι­θα­νώς βρί­σκου­με το «σύ­μπτω­μα» που α­πο­δο­μεί αυ­τό το θέ­α­τρο του ρι­ζι­κά κα­κού. Η ε­πί­δει­ξη α­γριό­τη­τας υ­πο­κρύ­πτει το φό­βο μιας ε­ξου­σίας που δεν μπο­ρεί να πι­στέ­ψει πια τον μύ­θο της πα­ντο­δυ­να­μίας της και για αυ­τό εκ­δρα­μα­τί­ζει το δέ­ος της. Μιας ε­ξου­σίας, η συ­νη­θι­σμέ­νη και κοι­νό­το­πη βία της ο­ποίας α­σκεί­ται στο σώ­μα και πνεύ­μα της πλειο­ψη­φίας των πο­λι­τών κά­τω α­πό τη μά­σκα της «κοι­νω­νι­κής σω­τη­ρίας». Αυ­τή α­κρι­βώς τη βία της κα­θη­με­ρι­νό­τη­τας προ­σπα­θεί να κρύ­ψει η βία της ε­ξαί­ρε­σης και η πα­ρα­βία­ση του φι­λε­λεύ­θε­ρου τα­μπού. Πρέ­πει, λοι­πόν, να κα­ταγ­γεί­λου­με την ε­ξου­σία για την πα­ρα­βία­ση μιας α­πα­γό­ρευ­σης που οι φι­λε­λεύ­θε­ροι α­νή­γα­γαν σε τα­μπού, αλ­λά πο­τέ δεν σε­βά­στη­καν πλή­ρως. Από την άλ­λη πλευ­ρά, το α­πό­λυ­τα κα­κό βρί­σκε­ται σή­με­ρα στην κα­θη­με­ρι­νή κα­κο­ποίη­ση του α­νέρ­γου και του με­τα­νά­στη, στα συ­νη­θι­σμέ­να βα­σα­νι­στή­ρια της υ­λι­κής και της η­θι­κής α­πό­γνω­σης. Αν τα βα­σα­νι­στή­ρια μο­λύ­νουν πα­ρα­βιά­ζο­ντας έ­να πρό­σφα­το τα­μπού, η κα­θη­με­ρι­νή κοι­νό­τυ­πη βία της ε­ξα­θλίω­σης βε­βη­λώ­νει τις το­τε­μι­κές α­να­φο­ρές της κοι­νω­νίας μας.


1. Alan Dershowitz, «Why Terrorism Works», Yale University Press, 2002.
2. Michael Ignatieff, «Lesser Evils», New York Times Magazine, 2 May, 2004, 3.
3. Bruce Ackerman, «Before the Next Attack», Yale University Press, 2006.
4. Darius Rejali, «Torture and Democracy», Prienceton University Press, 2009.
5. Κώ­στας Δου­ζί­νας, «Ρι­ζο­σπα­στι­κή Νο­μι­κή και Πο­λι­τι­κή Φι­λο­σο­φία», Νή­σος, 2012, κε­φά­λαιο 1.

Δύο έννοιες της «ανομίας» ή γιατί η κυβέρνηση ζήλεψε τον Νιξον...

Του  Κώστα Δουζίνα, απο την Εποχη...

Τον Φεβρουάριο του 2011, ο Δημήτρης Ρέππας, τότε υπουργός Μεταφορών, δήλωσε ότι «δεν πρόκειται να αφήσουμε τη χώρα εκτεθειμένη στον κίνδυνο της διεθνούς ανυποληψίας και της περιθωριοποίησης, δηλαδή εκεί που οδηγείται μια χώρα που την χαρακτηρίζει η ανομία. Προέχει η απαξίωση της κοινωνικής αντίληψης του τζαμπατζή και η πολιτική κατάρρευση του ψευδοομοιώματος προοδευτισμού που κάποιοι προβάλλουν». Την περασμένη βδομάδα, ο Νίκος Δένδιας επέκτεινε τον ορισμό της ανομίας: «Ένας τρόπος και ένας δρόμος υπάρχει για τη χώρα, για την κοινωνία, για τη συνταγματική τάξη και αυτός είναι η μηδενική ανοχή απέναντι στο φαινόμενο της ανομίας, είτε αυτό είναι κατάληψη, είτε είναι γκαζάκια, είτε βαριά τρομοκρατία». Η «ανομία» έχει γίνει λέξη πασπαρτού, ένα «κενό σημαίνον» που σημαίνει οτιδήποτε ο κάθε υπουργός θέλει να σημαίνει. Κάθε πράξη, αντίσταση ή κοινωνική διαδικασία που οι μνημονιακές κυβερνήσεις θέλουν να καταγγείλουν είναι «άνομη».



Ο δόκιμος προσδιορισμός για πολλές απ’ αυτές τις πράξεις, και βέβαια για βομβιστικές ενέργειες, είναι «παρανομία». Η τρομοκρατία ως «ανομία» αποτελεί ελληνική πρωτοτυπία για την οποία ο κ. Δένδιας πρέπει να ζητήσει παγκόσμια πατέντα. Μια παράνομη πράξη παραβιάζει τον νόμο. Α-νομία σημαίνει έλλειψη νόμου, το μόνο προϊόν στο οποίο έχουμε υπερ-παραγωγή και πλήρη επάρκεια Ο όρος «ανομία» επιλέγεται γιατί οι κυβερνώντες πιστεύουν ότι κάνει τις πράξεις αντίστασης πιο απεχθείς από την «παρανομία», σαν να λες ότι κάτι είναι «έργο του διαβόλου» αντί να λες ότι είναι αμαρτία ή παράπτωμα. Οι λόγοι είναι προφανείς: Όταν οι κυβερνήσεις πάσχουν από βαρύ έλλειμμα νομιμοποίησης επιλέγουν το δίκαιο ως προνομιακό χώρο αντίθεσης με την κοινωνία. Η νομιμότητα αντικαθιστά τη νομιμοποίηση ως το απόλυτο κριτήριο της ηθικής. Αλλά η χρήση της λέξης στηρίζεται σε άγνοια της σημασίας του όρου «ανομία» και συστηματική απόκρυψη βασικών αρχών της φιλοσοφίας του δικαίου από τους κυβερνώντες. Στο άρθρο αυτό θέλω λοιπόν να αναφερθώ σε δύο ερμηνείες της «ανομίας» που οι κυβερνήσεις και οι ιδεολογικοί τους προγραμματιστές αγνοούν ή ηθελημένα παραποιούν. Ένα επόμενο θα εξετάσει την φιλοσοφία της αντίστασης.

Κοινωνική ανομία

Ο πρώτος και πιο δόκιμος ορισμός της «ανομίας» δόθηκε από τον δημιουργό της έννοιας Εμίλ Ντιρκέμ: Ανομία είναι η αποσύνθεση της κοινωνικής συνάρτησης, η εξασθένιση του κοινωνικού δεσμού Γράφει λοιπόν ο Ντιρκέμ στο κλασικό του έργο «Αυτοκτονία» ότι «ένα σύστημα ηθικής δεν μπορεί να γίνεται αντικείμενο αυτοσχεδιασμού. Αποτελεί δημιουργία της κοινότητας στην οποία εφαρμόζεται Αποτυγχάνει όταν η ίδια η κοινότητα αποτυχαίνει». Αυτό το «σύστημα ηθικής» κατά Ντιρκέμ, μια πλευρά του habitus του Μπουρντιέ, ονομάζουμε «κοινωνικό ήθος».¹ Το ήθος αποτελεί το αξιακό περιβάλλον και το υπόβαθρο της κοινωνικής συμβίωσης. Θεμελιώνοντας την εξατομίκευση και κοινωνικοποίηση των πολιτών, το ήθος συνεισφέρει στη δημιουργία μιας άτυπης κοινωνικής ευταξίας. Περιλαμβάνει αξίες και έννοιες, άρρητες συμβάσεις και συνήθειες. Από τη μια πλευρά, αξιακές προ-κρίσεις και προ-καταλήψεις για τη θέση του εαυτού, των σχέσεων με τους άλλους και με το σύνολο βοηθούν στη ανάπτυξη των προσωπικών μας απόψεων. Η «φιλοσοφική ερμηνευτική» του Γκάνταμερ εξετάζει τις πλευρές αυτές του ήθους. Από την άλλη, το ήθος περιλαμβάνει τοπικές και συγκεκριμένες πρακτικές και συμπεριφορές (τα πρωτόκολλα ευπρέπειας π.χ. που ισχύουν σε κάθε δραστηριότητα ή επάγγελμα) αλλά και γενικές και αφηρημένες δεξιότητες (τις συμβάσεις της φιλοξενίας και της φιλοτιμίας, τη σωστή αντιμετώπιση μικρών και μεγάλων εξουσιών, τη στάση απέναντι στους νόμους κ.λπ.). Δεν μπορούμε να απαριθμήσουμε όλα τα συστατικά του κοινωνικού ήθους, αλλά σαν τον Αυγουστίνειο ορισμό του χρόνου, καταλαβαίνουμε αμέσως όταν το ήθος γίνεται αντικείμενο επίθεσης και υποχωρεί.
Οι προ-κρίσεις και δεξιότητες αυτές, ο αξιακός και εννοιακός ορίζοντας που μας επιτρέπει να κάνουμε κρίσεις και να παίρνουμε αποφάσεις δεν περιγράφεται σε εγχειρίδια ούτε διδάσκεται τυπικά. Αποκτώνται με μαθητεία, μίμηση και επανάληψη αρχικά στην οικογένεια, τη γειτονιά, το σχολείο αργότερα στην κοινωνική μας πρακτική. Όπως μου έλεγε ο θρησκευόμενος πατέρας μου, ένας «Πασκαλικός» φιλόσοφος, τον καλό Χριστιανό δεν τον κάνουν οι καλές πράξεις αλλά η ευλάβεια, δηλαδή να νηστεύεις, να προσεύχεσαι, να πηγαίνεις στη λειτουργία Κυριακές και γιορτές, να μεταλαμβάνεις. Η μίμηση και επανάληψη, η πειθάρχηση της συμπεριφοράς, οδηγεί στην αποδοχή των αξιών που κρύβονται πίσω τους. Ο Λουί Αλτουσέρ αργότερα γενίκευσε την άποψη του Μπλεζ Πασκάλ ορίζοντας τη διαδικασία υποκειμενοποίησης ως «έγκληση» του υποκειμένου από ιδεολογικούς μηχανισμούς και κρατικές πρακτικές.

Κρατική πολιτική εναντίον κοινωνικού ήθους

«Ανομία», λοιπόν, είναι η εξασθένιση και καταστροφή αυτού του προ-ηθικού υποστρώματος στο οποίο στηρίζεται η κοινωνική συνοχή. Η ανομία αποσυνθέτει το κοινωνικό ήθος αλλά είναι και αποτέλεσμα της διάλυσής του. Το πιο χαρακτηριστικό σύμπτωμα της, σύμφωνα με τον Ντιρκέμ, είναι η αύξηση των αυτοκτονιών. Όπως γνωρίζουμε από έρευνες σε χώρες απ’ όλο τον κόσμο, η πιο έντονη μορφή ανομίας δημιουργείται όταν οι κρατικές πολιτικές επιτίθενται βίαια και καταστρέφουν το κοινωνικό ήθος. Εδώ, λοιπόν, βρίσκεται η πρωταρχική έννοια και ο πρωταίτιος της ανομίας. Τα μέτρα του μνημονίου αποτελούν μια πρωτοφανή κοινωνική μηχανική που επιτίθεται και καταστρέφει τα θεμέλια του προσωπικού και του κοινού ήθους. Η εκτόξευση του αριθμού των αυτοκτονιών δείχνει μια κοινωνία που χάνει τα κανονιστικά της ερείσματα. Η μεγαλύτερη αιτία ανομίας είναι τα μνημόνια και οι μνημονιακές κυβερνήσεις. Αντίθετα, αυτοί που αντιστέκονται στην κοινωνική ανομία προωθούν το νόμο και τη δικαιοσύνη.
Η ανομία της λιτότητας οδηγεί σε δεύτερη ηθική καταστροφή. Η προσωπική μας ταυτότητα αναδύεται μέσα από διάλογο, ένταση και σύγκρουση μεταξύ του οικείου, τοπικού και μερικού και του ξένου, αλλότριου και καθολικού. Ξεκινώντας από το ήθος της οικογένειας, η ταυτότητα εξελίσσεται συνεχώς και αλλάζει, σε συζητητή και αγώνα για αναγνώριση από τους αγαπημένους, φίλους και κοντινούς αλλά και από απλούς γνώριμους, συνάδελφους και άγνωστους που συναντάμε στη διαδρομή της ζωής. Η νέα γυναίκα που πηγαίνει στο πανεπιστήμιο ή ο νέος που μαθαίνει μια τέχνη ή επάγγελμα μπαίνουν σε μια διαδικασία σύγκρισης και σύγκρουσης του γνωστού, ασφαλούς και βολικού και του άγνωστου, ξένου και γενικού. Το πρώτο βήμα για την απόκτηση αυτονομίας είναι ακριβώς η άρνηση του δεδομένου και γνωστού που οδηγεί σε δια βίου διάλογο του ήθους με το ηθικό ή γνωσιολογικό καθολικό. Αντίθετα με τις νεο-καντιανές απλοποιήσεις, η ηθική είναι συνδυασμός κοινωνικού ήθους και ηθικών κανόνων, και η ελληνική γλώσσα, σοφά πράττουσα, δεν διακρίνει μεταξύ ethics και morality. Ονομάζουμε «υποκείμενο», τον ανεπανάληπτο συνδυασμό ήθους και ηθικής, δοσμένων και καθολικών, εαυτού και άλλου που δημιουργεί τη μοναδικότητα καθενός μας.²
Ποια είναι η κυρίαρχη ηθική της εποχής μας, δηλαδή η ηθική των κυρίαρχων; Ο κυνισμός και ο μηδενισμός. «Ξέρω ότι αυτό που λέω είναι ψέμα, αυτό που κάνω είναι λάθος, αλλά εξακολουθώ να δρω ως αν ήταν σωστό σκαρφιζόμενος διάφορες εκλογικεύσεις». Όλοι ξέρουν ότι η λιτότητα θα αποτύχει και θα χειροτερεύσει την κατάσταση αλλά η τρόικα και η κυβέρνηση συνεχίζουν σαν να μη το ξέρουν. Ο κυνικός έχει αποκτήσει μία «πεφωτισμένη» ψευδή συνείδηση: ξέρει ότι αυτά που πιστεύει είναι ψέμματα, αλλά η κριτική της ιδεολογίας δεν τον ακουμπάει μια που ο κυνισμός αναστοχαστικά προστατεύει το ψεύδος της. Λειτουργούν, λοιπόν, οι ελίτ σαν το φροϊδικό υπερεγώ που δεν σταματά να επιβάλει κανόνες, εντολές και απαγορεύσεις. Όσο περισσότερο υπακούς τις εντολές του υπερεγώ τόσο δυσκολότερες γίνονται οι απαιτήσεις του και τρομερότερες οι τιμωρίες του. Αυτός ο σαδιστικός χαρακτήρας της κυβερνητικής ανομίας δείχνει το μηδενισμό ως τη δεύτερη κυρίαρχη ηθική: η μόνη αξία είναι η αχόρταγη επιθυμία, ηθική είναι το δίκιο του ισχυρού, αφού το ιδιωτικό συμφέρον των ελίτ ταυτίζεται με τη δημόσια αρετή. Ανομία, λοιπόν, είναι ο κυνισμός και ο μηδενισμός των διαπλεκόμενων κυβερνώντων, που αποδυναμώνει το κοινωνικό ήθος και καταστρέφει τις αρχές της ισότητας, της ελευθερίας και της αλληλεγγύης. Όταν ο ηθικός ορίζοντας ταυτίζεται με τον κυνισμό και το μηδενισμό, η ηθική προδίδεται και η ανθρώπινη ταυτότητα διαστρέφεται. Η άνομη ηθική των ισχυρών μεταδίδεται σαν επιδημία στην κοινωνία και επιτείνει τη διάλυσή της.
Η αντίσταση σ’ αυτά τα μέτρα είναι αδιαπραγμάτευτα ηθική. Η αρχή της βρίσκεται δίπλα στους αδύναμους, αόρατους και κατατρεγμένους, νέους και γέρους, Έλληνες και μετανάστες. Η «κατηγορική επιταγή» της αντίστασης, αν θέλουμε να σημασιοδοτήσουμε ειρωνικά τέτοιες έννοιες είναι «να δρας πάντα σύμφωνα με μια αρχή που επιτίθεται, υποσκάπτει και αναιρεί τις αιτίες που αποκλείουν και καταδικάζουν σε συμβολικό και φυσικό θάνατο μεγάλα κομμάτια του πληθυσμού». Το να κρίνεις τις πολιτικές βάσει μια τέτοιας καθολικεύσιμης αρχής δεν αποτελεί ηθικοποίηση της πολιτικής αλλά πολιτικοποίηση της ηθικής. Η αριστερά είναι καταδικασμένη να είναι ριζικά ηθική.

Πολιτική και δημοκρατική ανυπακοή

Τα φαινόμενα που οι κυβερνήσεις αποκαλούν συνήθως «ανομία» εξετάζονται από την πολιτική και νομική θεωρία της «πολιτικής» (civil disobedience) και δημοκρατικής ανυπακοής και αντίστασης. Από την Αντιγόνη και τους αγωνιστές για τα πολιτικά και εργατικά δικαιώματα, μέχρι τις φεμινίστριες, το κίνημα κατά των διακρίσεων, το Πολυτεχνείο, την Αίγυπτο και τις καταλήψεις των πλατειών, η ανυπακοή όχι μόνο δεν σημαίνει παρανομία αλλά αποτελεί την εξωτερίκευση της ηθικής συνείδησης και της πολιτικής πίστης στις αρχές της δικαιοσύνης και της δημοκρατίας. Η προσωπική ανυπακοή αποτελεί ύψιστη ηθική πράξη, η αντίσταση συλλογικό πολιτικό συμβάν. Ανυπακοή και αντίσταση έχουν αλλάξει καθεστώτα, συντάγματα και νόμους. Το δικαιώματα που μέχρι χτες θεωρούσαμε δεδομένα και σήμερα χάνουμε, ήταν αποτέλεσμα τέτοιων αντιστάσεων. Το δικαίωμα της ψήφου, της ψήφου των γυναικών, βασικά κοινωνικά δικαιώματα και προστασίες είναι αποτέλεσμα πολύχρονων αγώνων και θυσιών των λαών. Οι αντιστάσεις που αποσκοπούν στη διατήρηση τους είναι το λιγότερο που μπορούμε να κάνουμε σήμερα.
Στις ΗΠΑ, στις δεκαετίες του 1960 και 1970, τα κινήματα ανυπακοής οδήγησαν σε δημόσιο διάλογο δικαστών και πολιτικών φιλοσόφων στον οποίο συμμετείχαν η Χάνα Άρεντ, ο Τζον Ρολς, ο Ρόναλντ Ντοούρκιν και το Ανώτατο Δικαστήριο με σημαντικές αποφάσεις του. Από την άλλη πλευρά, στην προεκλογική καμπάνια του 1966, ο Νίξον κατήγγειλε τους αντιφρονούντες ως «αναρχικούς» και «εξτρεμιστές». Αιτία των ταραχών δεν ήταν ο πόλεμος του Βιετνάμ ή ο ρατσισμός, αλλά η «έλλειψη σεβασμού προς το κράτος δικαίου». Οι δικοί μας «φιλελεύθεροι» υπουργοί και σχολιαστές ξέχασαν αυτή την ένδοξη σελίδα στην ιστορία του φιλελευθερισμού και ζήλεψαν τη δόξα του Νίξον. Όπως ξέρουμε από την παγκόσμια ιστορία, όταν η σύγκρουση οξύνεται και η εξουσία αμφισβητείται, η περίφημη ανεκτικότητα των διαφορετικών φωνών αντικαθίσταται από σκληρή καταστολή.
Σύμφωνα με τη φιλελεύθερη ιδεολογία, αν οι νόμοι και οι πολιτικές του κράτους συγκρούονται με βασικές συνταγματικές αρχές και δικαιώματα, το κράτος δρα παράνομα και η υποχρέωση υπακοής αναιρείται. Το δεύτερο επιχείρημα είναι δημοκρατικό: Μια κυβέρνηση που εγκαταλείπει τις προεκλογικές δεσμεύσεις βάσει των οποίων εκλέχτηκε ή παραβιάζει σημαντικά δικαιώματα και προφανείς ανάγκες της πλειοψηφίας χάνει τη δημοκρατική της νομιμοποίηση. Το δημοκρατικό έλλειμμα του πολιτικού συστήματός -ένα μόνιμο χαρακτηριστικό των μεταβιομηχανικών κοινωνιών- γίνεται εμφανές και δραματικό. Σύμφωνα μ’ ένα επιπρόσθετο εμπειρικό/κανονιστικό επιχείρημα, ο νόμος που μονίμως δεν εφαρμόζεται πέφτει σε ανυποληψία και η απαίτηση υπακοής γίνεται αντιφατική. Η πραγματικότητα δημιουργεί τη δική της κανονιστικότητα που μετατρέπει τον ανυπόληπτο νόμο σε άχρηστο και ανενεργό. Αν προσθέσουμε το φιλελεύθερο, δημοκρατικό και εμπειρικό επιχείρημα, η ανυπακοή κατά διατάξεων που παραβιάζουν βασικά δικαιώματα, δεν έχουν δημοκρατική νομιμοποίηση και εφαρμόζονται επιλεκτικά ή καθόλου, δεν είναι απλώς δικαίωμα μα υποχρέωση. Η δικαστική εξουσία υποχρεώνεται να ακυρώσει ή τουλάχιστον να μην εφαρμόσει τέτοιους νόμους. Όταν αυτό δεν γίνεται, ο ανυπάκουος πολίτης αντικαθιστά τον δικαστή και με την ανυπακοή υπερασπίζεται το «πνεύμα του νόμου».

Σύγκρουση νομιμότητας και ηθικής

Για τον απλό πολίτη, η ανυπακοή είναι η ηθική απόφαση να παραβιάσει το νόμο λέγοντας «φτάνει, αρκετά, δεν πάει άλλο». Μπορεί να είναι αντίδραση σε ακραία αδικία, όπως αυτή του φόνου του Αλέξη ή, όπως στην περίπτωση του κινήματος «Δεν πληρώνω», αποτέλεσμα μιας σειράς καθημερινών επιθέσεων και ταπεινώσεων που εξαντλούν την υλική ηθική αντοχή. Η ανυπακοή είναι μια δύσκολη απόφαση, ταυτόχρονα αναπόφευκτη και τραυματική, μία «επικίνδυνη ελευθερία» που εκφράζει την ουσία της αυθεντικής ηθικής. Στην ανυπακοή, η νομιμότητα και η ηθική συγκρούονται: από τη μια, η εξωτερική υποχρέωση να υπακούουμε το νόμο (με τεχνικούς όρους, ένα ετερόνομο καθήκον) και από την άλλη η εσωτερική ευθύνη που μας δεσμεύει να ακολουθούμε το καλό, αυτό που για τον καθένα μας εκφράζει την ύψιστη ηθική αρετή (αυτονομία). Όταν ο νόμος παραβιάζει βασικές αρχές είναι τυπικά ισχυρός αλλά ουσιαστικά ανίσχυρος. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο δικαστήρια σε όλο τον κόσμο αθωώνουν τους ανυπάκουους. Στην ανυπακοή, η αυτονομία γίνεται υπαρξιακή ελευθερία. Ο αυτόνομος πολίτης δεν ακολουθεί απλώς τον νόμο, κρίνει ταυτόχρονα τη «λογική» του νόμου, τη δημοκρατική του θεμελίωση και τη σχέση του με τη δικαιοσύνη. Η απόλυτη υποχρέωση υπακοής του Νίξον, και του κ. Δένδια από την άλλη, αποτελεί το όνειρο κάθε απολυταρχικού καθεστώτος.
Ο ανυπάκουος πολίτης υπακούει μια ηθική εντολή που, αναδύεται σε μια συγκεκριμένη περίπτωση, αλλά γίνεται καθολική. Η επιταγή προέρχεται από ένα συγκεκριμένο γεγονός, π.χ. μια δολοφονία ή την επιβολή αβάσταχτων και άδικων φόρων, που εγείρει όμως ένα καθολικό αίτημα ενάντια στη γενικευμένη καταστολή ή την απαίτηση δικαιοσύνης. Η ηθική ισχύς του θετικού δικαίου στηρίζεται στην καθολική του μορφή. Η ηθική επιταγή, από την άλλη πλευρά, αντλεί τη δύναμή της από το περιεχόμενο της συγκεκριμένης κατάστασης, από την ένταση και έκταση του κοινωνικού τραυματισμού που καλεί σε άμυνα και αντίδραση. Ο νόμος λειτουργεί παραγωγικά, η ηθική επιταγή επαγωγικά. Σε αντίθεση με το νόμο δηλαδή, η ηθική επιταγή καθολικεύει το αίτημα που αναδεικνύει η ειδική περίπτωση. Η ηθική πράξη έχει επομένως τη μορφή του Εγελιανού «συγκεκριμένου καθολικού». Η αντίσταση προσπαθεί να επιβάλει το «αξίωμα ισότητας» για εκείνες τις τάξεις, στρώματα και ομάδες που υπάρχουν κοινωνικά αλλά δεν έχουν πολιτική αναγνώριση ή ορασιμότητα. Το άδικο, η ηθική επιταγή να χτυπηθεί και το αγωνιστικό υποκείμενο αναδύονται μαζί τη στιγμή της ανυπάκοης πράξης. Θα ονομάζαμε αυτή τη μετουσίωση του υποκειμένου και της κατάστασης «κανονιστικότητα του πραγματικού». Ξεκινάει μια διαδικασία που μετατρέπει τους «υπηκόους» (αυτούς που υπακούουν) σε αυτόνομους πολίτες. Όσο η αντίσταση προωθεί την ηθική της ισότητας και αλληλεγγύης και δημιουργεί αγωνιστικά υποκείμενα, οι ισχυροί θα απαντούν με καταγγελίες για «ανομία». Αν ζήλεψαν τη δόξα του Νίξον, ίσως η ιστορία τους επιφυλάσσει και την τύχη του.

Σημειώσεις
1. Κώστας Δουζίνας, «Αντίσταση και Φιλοσοφία στην Κρίση», Αλεξάνδρεια, 2011, Κεφάλαιο 3.
2. Κώστας Δουζίνας, «Ριζοσπαστική Πολιτική και Νομική Φιλοσοφία», Νήσος, 2012, Κεφάλαια 2 και 5.

Η πα­ρο­μοίω­ση των δύο ά­κρων δεί­χνει τη σή­ψη ε­νός συ­στή­μα­τος ε­ξου­σίας...

απο την Εποχη...

ΣΥ­ΝΕ­ΝΤΕΥ­ΞΗ ΜΕ ΤΟΝ ΠΑ­ΝΕ­ΠΙ­ΣΤΗ­ΜΙΑ­ΚΟ ΚΩ­ΣΤΑ ΔΟΥ­ΖΙ­ΝΑ*

Tη συ­νέ­ντευ­ξη πή­ρε η Ιωάν­να Δρό­σου
Ενώ η κυ­βέρ­νη­ση συ­νε­χί­ζει το «για ό­λα φταίει η Αρι­στε­ρά» η Χρυ­σή Αυ­γή α­νε­νό­χλη­τη ε­πι­τί­θε­ται σε ό­σους δεν «χω­ρά­νε» στη δι­κή της «ι­δε­ο­λο­γία». Με την κυ­βέρ­νη­ση συ­ντάσ­σο­νται και τα πε­ρισ­σό­τε­ρα ΜΜΕ, μέ­σα α­πό άρ­θρα και ρε­πορ­τάζ πε­ρί «δύο ά­κρων». Μι­λή­σα­με με τον Κώ­στα Δου­ζί­να για αυ­τή την πα­ρου­σία­ση, ο ο­ποίος, με­τα­ξύ άλ­λων, ση­μειώ­νει ό­τι «κομ­μά­τια της κα­τε­στη­μέ­νης ε­ξου­σίας εί­ναι πο­λύ πε­ρισ­σό­τε­ρο συμ­φι­λιω­μέ­να με την ι­δέα ό­τι η Χρυ­σή Αυ­γή μπο­ρεί να γί­νει μια σο­βα­ρή πο­λι­τι­κή δύ­να­μη, α­κό­μα και να πά­ρει την ε­ξου­σία, πα­ρά με την ι­δέα μιας κυ­βέρ­νη­σης της Αρι­στε­ράς».


ΜΜΕ και κυ­βέρ­νη­ση τις τε­λευ­ταίες βδο­μά­δες προ­σπα­θούν να ταυ­τί­σουν τη δρά­ση φα­σι­στι­κών ορ­γα­νώ­σεων, ό­πως η Χρυ­σή Αυ­γή, με τη δρά­ση των κι­νη­μά­των και της Αρι­στε­ράς. Ποια πι­στεύεις ό­τι εί­ναι η σκο­πι­μό­τη­τα;
Οι ε­πι­θέ­σεις ε­να­ντίον την Αρι­στε­ράς α­πο­δει­κνύουν την η­θι­κή και πο­λι­τι­κή α­πο­σύν­θε­ση του συ­στή­μα­τος ε­ξου­σίας, το ο­ποίο προ­σπα­θεί να δια­σω­θεί προ­βαί­νο­ντας σε αυ­τές τις εξ­τρε­μι­στι­κές και πρω­το­φα­νείς ε­πι­θέ­σεις.

Υπάρ­χει κά­ποιο ση­μείο ταύ­τι­σης της Αρι­στε­ράς με τον φα­σι­σμό;
Η Αρι­στε­ρά δεν έ­χει κα­μία σχέ­ση με τη Δε­ξιά, α­πό ό­ποια σκο­πιά και να την προ­σεγ­γί­σου­με. Από ι­στο­ρι­κή σκο­πιά, δεν υ­πάρ­χει σχέ­ση α­νά­με­σα στο να­ζι­σμό, που ή­ταν η με­γα­λύ­τε­ρη κα­τα­στρο­φή του 20ου αιώ­να, και τον κομ­μου­νι­σμό. Η υ­πό­θε­ση πε­ρί πα­ράλ­λη­λων ο­λο­κλη­ρω­τι­σμών εί­ναι δη­μιούρ­γη­μα του ψυ­χρού πο­λέ­μου. Τα να­ζι­στι­κά κα­θε­στώ­τα πι­στεύουν στην α­νω­τε­ρό­τη­τα μιας φυ­λής. Οι α­ρι­στε­ρές ι­δέες –α­κό­μα και οι ι­δέες του υ­παρ­κτού σο­σια­λι­σμού πα­ρά τις με­γά­λες πα­ρα­βιά­σεις της σο­σια­λι­στι­κής ι­δε­ο­λο­γίας- πά­ντα έ­βα­ζαν μπρο­στά το  μέλ­λον ο­λό­κλη­ρης της αν­θρω­πό­τη­τας. Αν ε­ξε­τά­σου­με το ζή­τη­μα σε πο­λι­τι­κό ε­πί­πε­δο, οι α­κρο­δε­ξιοί και οι να­ζι­στές  α­πο­τε­λούν τις ο­μά­δες κρού­σης του κα­πι­τα­λι­σμού. Η ρι­ζο­σπα­στι­κή α­ρι­στε­ρά προ­τάσ­σει την ι­σό­τη­τα και την κοι­νω­νι­κή δι­καιο­σύ­νη, προ­σπα­θώ­ντας να αλ­λά­ξει ρι­ζι­κά την κοι­νω­νι­κή και οι­κο­νο­μι­κή δο­μή. Τέ­λος, προ­σεγ­γί­ζο­ντας το ζή­τη­μα η­θι­κά, η α­ρι­στε­ρά προ­βάλ­λει έ­να κα­θο­λι­κό αί­τη­μα ι­σό­τη­τας, α­νε­ξάρ­τη­τα α­πό την κα­τα­γω­γή κά­ποιου, και προω­θεί τις με­γά­λες α­ξίες του Δια­φω­τι­σμού, με­τά την ε­γκα­τά­λει­ψή τους α­πό τους φι­λε­λεύ­θε­ρους. Το μό­νο που δεί­χνει η πα­ρο­μοίω­ση των δύο ά­κρων εί­ναι την σή­ψη ε­νός α­πε­γνω­σμέ­νου συ­στή­μα­τος ε­ξου­σίας, που θα κά­νει ο­τι­δή­πο­τε για να μπο­ρέ­σει να δια­σω­θεί α­πό τον γκρε­μό.

Στο στό­χα­στρο βρέ­θη­κε και το κί­νη­μα των πλα­τειών, ως «υ­πεύ­θυ­νο» για την ά­νο­δο της Χρυ­σής Αυ­γής. Όπως έ­ζη­σες τις πλα­τείες, πι­στεύεις ό­τι έ­χει βά­ση αυ­τή η ε­πι­χει­ρη­μα­το­λο­γία;
Απ’ ό,τι έ­χω α­κού­σει η Χρυ­σή Αυ­γή ε­πι­σή­μως εί­χε κα­ταγ­γεί­λει τις πλα­τείες. Αυ­τό, ό­μως, εν τέ­λει δεν έ­χει κα­μία ση­μα­σία. Οι πλα­τείες ή­ταν έ­να πρω­το­φα­νές ι­στο­ρι­κό γε­γο­νός, που άλ­λα­ξε το συ­σχε­τι­σμό δυ­νά­μεων στην Ελλά­δα, αλ­λά και σε ό­λο τον κό­σμο. Στην Αί­γυ­πτο και την Τυ­νη­σία ο­δή­γη­σε σε α­να­τρο­πή των κα­θε­στώ­των. Στην Ελλά­δα α­νέ­τρε­ψε το πο­λι­τι­κό σκη­νι­κό και το ε­κλο­γι­κό α­πο­τέ­λε­σμα, ε­νώ έ­δω­σε ώ­θη­ση στην Αρι­στε­ρά. Ποιοι μι­σούν την α­ντί­στα­ση του λα­ού; Αυ­τοί που βλέ­πουν να χά­νουν την ε­ξου­σία α­πό τα χέ­ρια τους. Οι πλα­τείες και η α­ντί­στα­ση σπι­λώ­νο­νται α­πό την κυ­βέρ­νη­ση, τον με­σαίο χώ­ρο και την υ­πο­τι­θέ­με­νη ή­πια δε­ξιά, για­τί αυ­τές μπό­ρε­σαν να συ­μπυ­κνώ­σουν την α­γα­νά­κτη­ση και να τη με­τα­βά­λουν σε πο­λι­τι­κή πρά­ξη. Ο με­γα­λύ­τε­ρος ι­δε­ο­λο­γι­κός φο­ντα­με­ντα­λι­σμός σή­με­ρα εί­ναι αυ­τός του υ­πο­τι­θέ­με­νου  υ­πεύ­θυ­νου κέ­ντρου.

Χα­ρα­κτή­ρι­σες τις ε­πι­θέ­σεις της κυ­βέρ­νη­σης στην Αρι­στε­ρά εξ­τρε­μι­στι­κές. Να το δού­με λί­γο;
Πι­στεύω ό­τι η κυ­βέρ­νη­ση -ι­δε­ο­λο­γι­κά και πο­λι­τι­κά- και τα ΜΜΕ που την υ­πο­στη­ρί­ζουν, α­πο­τε­λούν εξ­τρε­μι­στι­κά στοι­χεία. Ο κυ­νι­σμός φαί­νε­ται με τη συ­νε­χή διά­ψευ­ση των υ­πο­σχέ­σεων και δη­λώ­σεών τους, που την α­ντι­με­τω­πί­ζουν μ’ έ­να «ωχ α­δελ­φέ, ου­δείς α­να­μάρ­τη­τος». Αλλά με την «πα­ρο­μοίω­ση των ά­κρων» δεί­χνουν έ­να  μη­δε­νι­σμό, την α­πό­λυ­τη έλ­λει­ψη ο­ποιασ­δή­πο­τε η­θι­κής αρ­χής. Κομ­μά­τια της κα­τε­στη­μέ­νης ε­ξου­σίας εί­ναι πο­λύ πε­ρισ­σό­τε­ρο συμ­φι­λιω­μέ­να με την ι­δέα ό­τι η Χρυ­σή Αυ­γή μπο­ρεί να γί­νει μια σο­βα­ρή πο­λι­τι­κή δύ­να­μη, α­κό­μα και να πά­ρει την ε­ξου­σία, πα­ρά με την ι­δέα μιας κυ­βέρ­νη­σης της Αρι­στε­ράς. Στον σκλη­ρό πυ­ρή­να του κα­τε­στη­μέ­νου η προ­στα­σία της βα­σι­κής ορ­γά­νω­σης του κα­πι­τα­λι­σμού εί­ναι πι­θα­νόν πιο ση­μα­ντι­κή α­πό ο­ρι­σμέ­νες «δη­μο­κρα­τι­κές πα­ρεκ­κλί­σεις» που θα προέ­κυ­πταν α­πό την ά­νο­δο ε­νός α­κρο­δε­ξιού κόμ­μα­τος στην κυ­βέρ­νη­ση. Υπάρ­χουν, βέ­βαια, και πά­ρα πολ­λοί δη­μο­κρά­τες στους ο­πα­δούς και τα κόμ­μα­τα ε­ξου­σίας. Φαί­νε­ται, ό­μως, ό­τι για πολ­λούς, η πο­λι­τι­κή ε­πι­βίω­ση και η σω­τη­ρία του συ­στή­μα­τος ε­ξου­σίας εί­ναι πιο ση­μα­ντι­κή α­πό την προ­στα­σία της δη­μο­κρα­τίας.

Πι­στεύεις ό­τι εί­ναι α­να­γκαία η δη­μιουρ­γία ε­νός δη­μο­κρα­τι­κού α­ντι­φα­σι­στι­κού με­τώ­που;
Η ι­δέα της α­ντι­φα­σι­στι­κής ε­νό­τη­τας, ό­πως έ­γι­νε στη δι­κτα­το­ρία, με δυ­νά­μεις και α­πό την κυ­βέρ­νη­ση συ­νο­μι­λεί με την πα­ρά­δο­ση της α­να­νεω­τι­κής α­ρι­στε­ράς, αλ­λά δεν εί­μαι σί­γου­ρος ό­τι αυ­τή τη στιγ­μή θα ευο­δώ­θει. Αν, ό­μως, πραγ­μα­τι­κά γί­νε­ται μια τέ­τοια συ­ζή­τη­ση, θα πρέ­πει να μπουν ο­ρι­σμέ­νοι μί­νι­μουμ πε­ριο­ρι­σμοί. Ο πρώ­τος εί­ναι η α­πό­λυ­τη προ­στα­σία των με­τα­να­στών, α­νε­ξάρ­τη­τα α­πό την τυ­πι­κή ι­διό­τη­τα που έ­χουν, και η α­πό­λυ­τη προ­στα­σία της αν­θρώ­πι­νης α­ξιο­πρέ­πειας. Πρώ­τες οι κυ­βερ­νή­σεις κα­τα­πά­τη­σαν τις δύο αυ­τές αρ­χές με κα­μπά­νιες ε­νά­ντια στους με­τα­νά­στες, τις ο­ρο­θε­τι­κές γυ­ναί­κες κ.λπ. και το ί­διο κά­νει και η ση­με­ρι­νή κυ­βέρ­νη­ση με τον Ξέ­νιο Δία. Γι’ αυ­τό το­νί­ζω ό­τι η υ­πο­χρέω­ση να υ­πο­στη­ρί­ξου­με την αν­θρώ­πι­νη α­ξιο­πρέ­πεια ό­λων των αν­θρώ­πων που βρί­σκο­νται στη χώ­ρα και ό­χι μό­νο ό­σον έ­χουν ελ­λη­νι­κή ταυ­τό­τη­τα, πρέ­πει να εί­ναι το μί­νι­μουμ.

Πώς θα μπο­ρού­σε να ορ­γα­νω­θεί αυ­τό το μέ­τω­πο;
Δεν πρέ­πει να ξε­χνά­με ό­τι ο α­γώ­νας ε­νά­ντια στο φα­σι­σμό δεν εί­ναι μό­νο ι­δε­ο­λο­γι­κός, αλ­λά πρέ­πει να περ­νά και μέ­σα α­πό την αλ­λα­γή συ­μπε­ρι­φο­ρών. Εμείς και οι φα­σί­στες δεν πρό­κει­ται πο­τέ να συμ­φω­νή­σου­με αν κά­τσου­με να τα συ­ζη­τή­σου­με. Γι’ αυ­τό, α­πό τη μια χρειά­ζε­ται ι­δε­ο­λο­γι­κός α­γώ­νας και εκ­παί­δευ­ση, κυ­ρίως στα νέα παι­διά που μπο­ρεί να σα­γη­νεύο­νται α­πό το δο­ξα­σμό της βίας, αλ­λά α­πό την άλ­λη εί­ναι α­πα­ραί­τη­το η α­ρι­στε­ρά και οι δη­μο­κρα­τι­κές δυ­νά­μεις να δεί­ξουν ό­τι δεν εί­ναι δια­τε­θει­μέ­νοι να δέ­χο­νται πρά­ξεις πα­ρά­νο­μες που προ­σβάλ­λουν την αν­θρώ­πι­νη α­ξιο­πρέ­πεια, τις ο­ποίες η α­στυ­νο­μία αυ­τή τη στιγ­μή φαί­νε­ται να μην παίρ­νει τα κα­τάλ­λη­λα μέ­τρα προ­κει­μέ­νου να τις πε­ριο­ρί­σει.

Η Χρυ­σή Αυ­γή «παίρ­νει το νό­μο στα χέ­ρια της», ό­πως πα­ρου­σιά­ζε­ται στον Τύ­πο, ή κα­τα­λύει το νό­μο;
Τα ΜΜΕ δεν πα­ρου­σιά­ζουν το ε­γκλη­μα­τι­κό πρό­σω­πο αυ­τής της ορ­γά­νω­σης. Το αί­τη­μα προς τις δυ­νά­μεις α­σφα­λείας να α­ντι­με­τω­πί­σουν τις δρά­σεις της Χρυ­σής Αυ­γής, ό­πως θα α­ντι­με­τώ­πι­ζαν ο­ποια­δή­πο­τε άλ­λη ε­γκλη­μα­τι­κή πρά­ξη, εί­ναι κε­ντρι­κό. Η Γερ­μα­νία α­πα­γό­ρευ­σε μό­λις την προ­η­γού­με­νη βδο­μά­δα έ­να κόμ­μα, ε­πει­δή έ­κα­νε υ­πο­τι­μη­τι­κές δη­λώ­σεις για μια πο­λι­τι­κό τουρ­κι­κής κα­τα­γω­γής.

Πι­στεύεις δη­λα­δή ό­τι η Χρυ­σή Αυ­γή πρέ­πει να βγει ε­κτός νό­μου;
Εφό­σον υ­πάρ­χουν στοι­χεία ό­τι στε­λέ­χη της Χρυ­σής Αυ­γής α­το­μι­κά, αλ­λά και ορ­γα­νω­μέ­να, δια­πράτ­τουν πα­ρά­νο­μες ε­νέρ­γειες, προ­φα­νώς πρέ­πει να μπει η συ­ζή­τη­ση στο ε­πί­πε­δο του ποι­νι­κού δι­καίου. Νο­μί­ζω ό­τι η Αρι­στε­ρά πρέ­πει να κα­τα­γρά­ψει ό­λες τις ρα­τσι­στι­κές και φα­σι­στι­κές ε­πι­θέ­σεις, να πα­ρου­σιά­σει τα στοι­χεία και να α­πο­δεί­ξει έ­τσι ό­τι αυ­τό το λε­γό­με­νο πο­λι­τι­κό κόμ­μα α­πο­τε­λεί στην πραγ­μα­τι­κό­τη­τα μια ε­γκλη­μα­τι­κή συμ­μο­ρία. Να φτια­χτεί μια Μαύ­ρη Βί­βλος του φα­σι­σμού και βέ­βαια να ε­ξε­τα­στεί και το εν­δε­χό­με­νο της α­πα­γό­ρευ­σης.

Εί­πες προ­η­γου­μέ­νως ό­τι η κυ­βέρ­νη­ση στε­ρεί­ται η­θι­κής. Βρι­σκό­μα­στε μό­λις τρεις μή­νες με­τά τις ε­κλο­γές και η κυ­βέρ­νη­ση συ­νερ­γα­σίας παίρ­νει τα πιο ά­γρια και α­ντι­λαϊκά μέ­τρα α­πό ό­ταν μπή­κα­με στο ΔΝΤ. Πι­στεύεις ό­τι έ­χει τη δη­μο­κρα­τι­κή νο­μι­μο­ποίη­ση να το κά­νει;
Ανα­φέρ­θη­κα πριν στη σή­ψη του συ­στή­μα­τος ε­ξου­σίας. Εδώ θα πρό­σθε­τα έ­να α­κό­μα στοι­χείο για την η­θι­κή του κυ­νι­σμού και του μη­δε­νι­σμού. Ο κυ­νι­σμός χρη­σι­μο­ποιεί η­θι­κά ε­πι­χει­ρή­μα­τα για να α­να­τρέ­ψει την η­θι­κή, πα­ρου­σιά­ζο­ντας την πραγ­μα­τι­κή κα­τά­στα­ση με έ­ναν τε­λείως ψευ­δές τρό­πο. Ο μη­δε­νι­σμός αρ­νεί­ται και κα­τα­στρέ­φει κά­θε η­θι­κή. Το ι­διω­τι­κό συμ­φέ­ρον πα­ρου­σιά­ζε­ται ως δη­μό­σια α­ρε­τή. Η κυ­βέρ­νη­ση προ­ε­κλο­γι­κά δε­σμευό­ταν για α­να­δια­πραγ­μά­τευ­ση και ό­τι δεν θα πά­ρει άλ­λα ο­ρι­ζό­ντια μέ­τρα. Σή­με­ρα, τρεις μή­νες με­τά, κά­νει α­κρι­βώς τα α­ντί­θε­τα. Βρί­σκε­ται, λοι­πόν, η­θι­κά και δη­μο­κρα­τι­κά στο τέ­λος ε­νός δρό­μου, ο ο­ποίος ο­δη­γεί σε μια κυ­βέρ­νη­ση δια­φο­ρε­τι­κής πο­λι­τι­κής κα­τεύ­θυν­σης. Έχου­με φτά­σει σε έ­να ι­στο­ρι­κό ση­μείο. Η συ­νέ­χεια του συ­στή­μα­τος ε­ξου­σίας δια­λύει ό,τι έ­χει α­πο­μεί­νει α­πό τον κοι­νω­νι­κό ι­στό και νο­μί­ζω ο κό­σμος το κα­τα­λα­βαί­νει. Το πι­στεύουν φαί­νε­ται αυ­τό και τα α­στι­κά ΜΜΕ, πι­θα­νόν πε­ρισ­σό­τε­ρο α­πό τους α­ρι­στε­ρούς, που πολ­λές φο­ρές προ­τι­μούν την κα­ταγ­γε­λία και την α­ντι­πο­λί­τευ­ση. Γι‘ αυ­τό οι ε­πι­θέ­σεις και τα ψέ­μα­τα θα αυ­ξά­νο­νται συ­νε­χώς. Αλλά αν έ­χεις συ­ναί­σθη­ση της ι­στο­ρι­κής ευ­θύ­νης, τό­τε ό­λα θα γί­νουν.

Η κοι­νω­νία, ό­μως, α­ντι­δρά και πά­λι. Την πε­ρα­σμέ­νη Τε­τάρ­τη η α­περ­γία ή­ταν μα­ζι­κή και ο κό­σμος δια­δή­λω­σε ε­νά­ντια στα νέα μέ­τρα. Ποια πρέ­πει να εί­ναι η στά­ση της Αρι­στε­ράς;
Χρειά­ζε­ται μια δι­πλή στρα­τη­γι­κή. Από τη μια να υ­πάρ­ξει έ­ντο­νη κοι­νο­βου­λευ­τι­κή πα­ρου­σία, που συ­νε­χώς θα ξε­σκε­πά­ζει αυ­τόν τον η­θι­κό κυ­νι­σμό και την α­πώ­λεια δη­μο­κρα­τι­κής βά­σης της πο­λι­τι­κής ε­ξου­σίας, και α­πό την άλ­λη τα κοι­νω­νι­κά κι­νή­μα­τα πρέ­πει να ξα­να­βρούν το ρό­λο που έ­παι­ξαν το 2011, για να κι­νη­θεί τα­χύ­τε­ρα η δια­δι­κα­σία. Και αυ­τός εί­ναι έ­νας α­πό τους λό­γους που τα τρία κόμ­μα­τα ε­πι­τί­θε­νται στα κι­νή­μα­τα και την Αρι­στε­ρά. Από ό,τι φαί­νε­ται, ο κό­σμος έ­χει αρ­χί­σει πά­λι να κι­νεί­ται με την ε­πα­νέ­ναρ­ξη των λαϊκών συ­νε­λεύ­σεων και των κι­νή­σεων αλ­λη­λεγ­γύης. Ο κό­σμος προ­ε­τοι­μά­ζε­ται για να προ­χω­ρή­σει σε αυ­τές τις κι­νή­σεις που πέρ­σι ο­δή­γη­σαν τον Πα­παν­δρέ­ου σε πα­ραί­τη­ση. Αυ­τό που νο­μί­ζω ό­τι εί­ναι τε­λείως α­πα­ραί­τη­το, εί­ναι η δυ­να­μι­κή των πλα­τειών, που πα­ρα­μέ­νει στην κοι­νω­νι­κή μνή­μη, να μπο­ρέ­σει να α­να­θερ­μαν­θεί. Η Αρι­στε­ρά δεν πρέ­πει να σκέ­φτε­ται μό­νο για το κόμ­μα και τα ορ­γα­νω­τι­κά του θέ­μα­τα. «Εκλή­θη» ο ΣΥ­ΡΙ­ΖΑ α­πό την ι­στο­ρία και η ευ­θύ­νη εί­ναι με­γά­λη. Χω­ρίς ε­νερ­γά κι­νή­μα­τα δεν μπο­ρεί να δώ­σει το τε­λι­κό σπρώ­ξι­μο στο η­μι­θα­νές σύ­στη­μα ε­ξου­σίας. Ακό­μα και να μπο­ρέ­σει να το κά­νει, δεν θα μπο­ρέ­σει να κρα­τη­θεί στην ε­ξου­σία. Μέ­σα και έ­ξω, λοι­πόν, α­πό τη Βου­λή, στις πλα­τείες και στα γρα­φεία. Εί­ναι, βέ­βαια, μια πρω­τό­γνω­ρη κα­τά­στα­ση και δεν έ­χου­με προ­η­γού­με­να ή μπού­σου­λα να α­κο­λου­θή­σου­με. Αυ­τό κά­νει το εγ­χεί­ρη­μα δύ­σκο­λο, αλ­λά και συ­ναρ­πα­στι­κό. Η Αρι­στε­ρά έ­χει ρα­ντε­βού με την Ιστο­ρία, και αυ­τή τη φο­ρά δεν μπο­ρεί να το χά­σει.


* Ο Κ. Δου­ζί­νας δι­δά­σκει Φι­λο­σο­φία του Δι­καίου στο Μπίρ­κμπεκ.

Ιερός άνθρωπος και πρακτικές ελευθερίας...

Έργο του Φράνσις Μπέικον, 1964

ΕΝΘΕΜΑΤΑ...

 του Κώστα Δουζίνα

Ο Jamal Al-Harish, πρώην κρατούμενος στο Γκουαντάναμο, περιγράφει την ζωή του: «Μετά από λίγο σταματήσαμε να διεκδικούμε ανθρώπινα δικαιώματα — θέλαμε τα δικαιώματα των ζώων. Το κλουβί μου βρισκόταν δίπλα σε ένα σκυλόσπιτο, όπου ζούσε ένα λυκόσκυλο. Ο σκύλος είχε ένα κλιματιζόμενο ξύλινο σπιτάκι, με γρασίδι για να τρέχει. Είπα στους φρουρούς: «Θέλω τα δικαιώματα που έχει ο σκύλος». Μου απάντησαν: «Ο σκύλος είναι μέλος του στρατού των Ηνωμένων Πολιτειών».

Ο Jamal είναι ιερός άνθρωπος. Όχι όπως το εννοεί η Εκκλησία και οι ανθρωπιστές. Ο Jamal είναι homo sacer, ταυτόχρονα ιερός και καταραμένος. Στο ρωμαϊκό δίκαιο, ο homo sacer είναι κάποιος που μπορεί να φονευθεί ατιμώρητα, αλλά  ο σκοτωμός του δεν μπορεί να γίνει θυσία στους θεούς. Η θυσία στα λατινικά λέγεται sacrificium, δηλαδή sacer facere: μετατρέπει κάτι σε ιερή οντότητα, μεσολαβεί τα επίγεια και τα επουράνια. Ο ιερός άνθρωπος είναι απαραίτητος για τη θυσία, αλλά δεν μπορεί να την τελέσει. Η Χάνα Άρεντ, σε ένα της σχόλιο για τις εκστρατείες για τα δικαιώματα τον 19ο αιώνα, γράφει ότι οι νομικοί και οι φιλάνθρωποι που αγωνίζονταν για τα δικαιώματα των μειονοτήτων «είχαν μια μυστηριώδη ομοιότητα στη γλώσσα και τα επιχειρήματά τους με τις εταιρείες προστασίας των ζώων». Ο homo sacer ζει έξω από την επικράτεια του νόμου, σε ένα limbo, μια μετέωρη ζώνη αδιαφορίας, στο μεταίχμιο ανθρώπου και ζώου, περατού και άπειρου.

O Jami κοιμάται στα πάρκα του Λονδίνου. Απευθύνεται, σ’ ένα ντοκυμαντέρ για τους παράνομους μετανάστες, σ’ εμάς που δεν σταματάμε να μιλάμε για ανθρώπινα δικαιώματα. «Ποια είναι η διαφορά μεταξύ εμένα κι αυτών που έχουν χαρτιά; Είναι άνθρωποι σαν και μένα. Έχουν δυο χέρια, δυο μάτια, δυο πόδια. Ποια η διαφορά τους με μένα; Ανθρώπινα δικαιώματα, ανθρώπινα δικαιώματα, αλλά πού είναι τα δικαιώματα των προσφύγων»;Ο Jami είναι ιερός άνθρωπος. Μας θυμίζει ότι όσα λένε οι φανατικοί και επιπόλαιοι οπαδοί των ανθρωπίνων δικαιωμάτων αποτελούν ιδεολογικό κατασκεύασμα: ότι δήθεν τα δικαιώματα ανήκουν στους ανθρώπους απλώς επειδή είναι άνθρωποι, μέλη της ανθρωπότητας, και όχι κάποιου κράτους-έθνους ή άλλης ομάδας. Αν ήταν έτσι, ο  Jamal και ο Jami, που δεν έχουν την προστασία κράτους ή δικαίου, θα έπρεπε να είχαν τουλάχιστον αυτά τα δικαιώματα. Δεν έχουν κανένα. Μιλώντας με φιλοσοφική ακρίβεια, θα λέγαμε ότι ανθρώπινα δικαιώματα δεν υπάρχουν, μόνο πολιτικά και νομικά. Τα δικαιώματα δεν ανήκουν στους ανθρώπους αυτομάτως λόγω της ανθρώπινης ιδιότητας. Αντίθετα, τα δικαιώματα συνιστούν, δημιουργούν τον άνθρωπο και τον κατατάσσουν σε μια γραμμή από τους πλήρεις ανθρώπους, στους λιγότερο ανθρώπους (τους κοινωνικά και πολιτικά περιθωριοποιημένους) και τέλος στους ιερούς ανθρώπους, η ύπαρξη των οποίων, στο κατώφλι ανθρώπου και τέρατος ή θεού, επιτρέπει τη διατήρηση της καθημερινής ρουτινιάρικης ζωής όλων μας.  Όπως το δίκαιο της εξαίρεσης και το αντίθετό του, το δικαίωμα στην αντίσταση, είναι προϋπόθεση του κανονικού δικαίου, έτσι και ο ιερός άνθρωπος είναι όριο και θεμέλιο του κανονικού ανθρώπου.

Η ζωή δεν μας δίνει προνομιακή θέση στην αλυσίδα του Όντος.  Η απλή βιολογική ύπαρξη αποκτά σημασία μόνο αν γίνει βίος, βιογραφημένη αφήγηση, αν οι άλλοι την αναγνωρίσουν και τη σεβαστούν. Ο ιερός άνθρωπος είναι γυμνή ζωή, μια ζωή χωρίς νόημα ή σκοπό. Κι όμως, αυτή η γυμνή ζωή είναι ο άξονας και το κατώφλι της πολιτικής, μια αδιαφοροποίητη ζώνη, στην οποία o βίος και η εγκαταλειμμένη ζωή συγκροτούν η μία την άλλη μέσω του αμοιβαίου αποκλεισμού και συμπερίληψης. Βίος και ζωή έχουν συνενωθεί στη γεωπολιτική εξουσία. Η φυσική ζωή έχει γίνει στρατηγικό στόχος των μηχανισμών και των υπολογισμών της εξουσίας.

Ο ιερός άνθρωπος δείχνει ότι σήμερα το ερώτημα είναι οντολογικό (ποιος και πώς από την κατάσταση του ζώου φτάνει σ’ αυτή του ανθρώπου). Η ανθρωπότητα συγκροτείται σε αντίστιξη με την εικόνα του μη ανθρώπινου. Τα ανθρώπινα δικαιώματα δεν είναι απλώς περιορισμοί της εξουσίας· είναι και εργαλεία της κοινωνίας του ελέγχου. Αυτό είναι το μεγάλο παράδοξο: τα δικαιώματα βοηθούν στη χειραφέτηση και την προστασία των ανθρώπων, αλλά είναι και όργανα εξουσίας, που χρησιμοποιούνται με στόχο την πειθάρχηση, τον αποκλεισμό και την κυριαρχία. Κυριαρχία και δικαιώματα, εξουσία και ηθική, αποτελούν δύο πλευρές του ιδίου νομίσματος. Κάθε σύστημα κοινωνικής τάξης εδραιώνεται και διαιωνίζεται με την απόρριψη, τη φίμωση και την απαγόρευση των «άλλων», χαρακτηρίζοντάς τους τρελούς, ξένους, «ανώμαλους», ιερούς ανθρώπους ή δίνοντας δικαιώματα που μας εγγράφουν στις κυρίαρχες κοινωνικές συμπεριφορές.

Σήμερα, στην εποχή της «εξουσίας», του συνδυασμού εξουσίας και ζωής, όλοι είμαστε εν δυνάμει ιεροί άνθρωποι. Η εξουσία, σε στενή συνεργασία με τη γνώση και το δίκαιο, ασκείται πλέον επί του σώματος και των ζωτικών λειτουργιών. Η πειθάρχηση και ο έλεγχος της συμπεριφοράς εξαπλώνεται παντού: οι επικοινωνίες, τα νέα τεχνολογικά μέσα, ο ακραίος καταναλωτισμός, η ολική επιτήρηση με κάμερες κλειστού κυκλώματος, οι λεπτομερείς προσωπικές πληροφορίες που μαζεύονται στα δελτία ταυτότητας, τα διαβατήρια, τις δημόσιες και ιδιωτικές τράπεζες πληροφοριών, αποτελούν, όλα μαζί, μια νέα μορφή εξουσίας που έχει απλώσει τον έλεγχό της σε ολόκληρη τη ζωή. Ο μόνος τρόπος εξόδου από τη ζώνη λίμπο, μεταξύ ζωής και βίου, ο μόνος τρόπος για να γίνουμε υποκείμενα από υπήκοοι είναι η άσκηση ελευθερίας. Πώς γίνεται αυτό τώρα που η ελευθερία έχει οριστεί ως ελευθερία επιλογής, τώρα που το μεγαλύτερο υπαρξιακό δίλημμα έχει γίνει Nokia ή iphone;

Γράφει ο Ζαν-Ζακ Ρουσώ: «Ένα περιστέρι θα πέθαινε από πείνα δίπλα σε μια λεκάνη γεμάτη με τα καλύτερα κρέατα. Και μια γάτα πάνω σε σωρούς από φρούτα ή σιτηρά, αν και το καθένα τους θα μπορούσε κάλλιστα να τραφεί από την τροφή που περιφρονεί, αρκεί να αποφάσιζε να τη δοκιμάσει».

 Ας συγκρίνουμε το περιστέρι και τη γάτα με τον απεργό πείνας ή τον μάρτυρα: «[Το ζώο] επιλέγει ή απορρίπτει από ένστικτο και [ο άνθρωπος] με μια πράξης ελευθερίας, έτσι που ένα ζώο δεν μπορεί να παρεκκλίνει από τον κανόνα που του έχει οριστεί ακόμα κι αν αυτό θα το ωφελούσε, ενώ ο άνθρωπος συχνά παρεκκλίνει από αυτόν, ενώ αυτό τον ζημιώνει […], επειδή ο νους διαφθείρει τις αισθήσεις και επειδή η βούληση συνεχίζει να μιλά όταν η φύση σιωπά».

Τα ζώα υπακούουν στη φύση, δεν μπορούν να παραβιάσουν τον νόμο που τους έχει οριστεί. Αντίθετα, ο άνθρωπος είναι ελεύθερος ακόμα και να πεθάνει από ελευθερία. Η ελευθερία είναι ακριβώς η επιλογή να πάει κανείς ενάντια στη φύση της ανάγκης, της επιθυμίας ή του εθίμου, που λέει στον απεργό πείνας να σταματήσει να υποφέρει, να φάει, να πιει, να ζήσει.

Η ουσία του ανθρώπου είναι ότι δεν έχει ουσία, η φύση του είναι η ικανότητά του να απομακρύνεται από τους φυσικούς ή τους κοινωνικούς κώδικες (την «πρώτη» και «δεύτερη φύση»), να αρχίζει εκ του μηδενός ξανά και ξανά. Η ανθρώπινη ιδιότητα εδρεύει στην ελευθερία, πράγμα που σημαίνει ότι ο άνθρωπος είναι ελεύθερος να επιλέγει το κάλλιστο και το χείριστο που, όπως μας έμαθε ο Μπένγιαμιν, είναι δίπλα το ένα στο άλλο. Αυτό ακριβώς σημαίνει αυτονομία, ελευθερία ως το ύψιστο ηθικό επίτευγμα.

Και εδώ φτάνουμε στους ιερούς ανθρώπους που έγιναν ελεύθεροι: τους 300 της Υπατίας. Τι ήθελαν οι απεργοί πείνας; Να κάνουν τους Έλληνες να προσέξουν την ταπεινή και ασήμαντη ύπαρξή τους, να ζητήσουν βασικές εργασιακές προστασίες και στοιχειώδεις συνθήκες διαβίωσης. Τιμωρούνταν όχι για κάτι που είχαν κάνει (αδίκημα ή παρανομία) αλλά γι’ αυτό που ήταν· όχι για την κακία τους, αλλά για την απόβλητη αθωότητά τους. Στη βιοπολιτική κοινωνία, ζωή υπάρχει όταν είναι εγγραμένη, καταχωρημένη σε καταλόγους και κιτάπια, όταν έχει χαρτιά και ντοκουμέντα, ταυτότητες και ένσημα. Επειδή οι 300 δεν είχαν χαρτιά, νομικά δεν υπήρχαν,  δεν είχαν κανένα ανθρώπινο δικαίωμα και επομένως δεν ήταν τυπικά άνθρωποι.

Οι απεργοί πείνας είναι ο βαθμός μηδέν της ανθρωπότητας. Είναι μάρτυρες και με τις δύο έννοιες της λέξης, ως αυτόπτες και ως θυσιαστήρια θύματα. Ως αυτόπτες έδωσαν τη μαρτυρία ότι υπάρχουν αλήθειες υψηλότερες από τη ζωή, ότι αξίζει να ζει κανείς για αλήθειες, για τις οποίες αξίζει και να πεθάνει. Μ’ αυτή την έννοια, άσκησαν την ουσία της ελευθερίας: να ενεργεί κανείς ενάντια στους βιολογικούς και κοινωνικούς προσδιορισμούς, στο όνομα μιας υψηλότερης αλήθειας. Ως θυσιαστήρια θύματα, εγκατέλειψαν τη θέση του ιερού ανθρώπου και ξανάγιναν άνθρωποι.

Η διαμαρτυρία ενάντια στη απάνθρωπη μεταχείρισή τους, η απαίτηση να ακουστούν και να αναγνωριστούν, έστω και στο ελάχιστο, ακόμα κι αν πρέπει να πεθάνουν γι’ αυτό, ήταν η μεγαλύτερη προσφορά τους στην Ελλάδα. Αγωνίστηκαν για να αναγνωριστούν ως ζωντανοί, πηγαίνοντας στο θάνατο. Αντιστάθηκαν για να πάψουν να είναι ιεροί άνθρωποι, κι έτσι έγιναν ελεύθεροι. Η θεολογικοπολιτική τάξη βασίζεται στη δυνατότητα του Κυρίαρχου να αφαιρεί τη ζωή ή να επιτρέπει στους υπηκόους να ζήσουν. Οι 300 τη διατάραξαν, αφού αφαίρεσαν από τον Κυρίαρχο την εξουσία του πάνω στη ζωή και τον θάνατο, τη δύναμη εκφοβισμού και εκβιασμού.

Στη διαλεκτική αφέντη και δούλου που παρουσιάζει ο Χέγκελ στη Φαινομενολογία του πνεύματος, ο αφέντης κατακτά τη θέση του φτάνοντας μέχρι το τέρμα στον αγώνα του για αναγνώριση, πρόθυμος ακόμα και να πεθάνει. Αντίθετα, ο δούλος, που φοβάται για τη ζωή του, συνθηκολογεί και αποδέχεται την υποτέλειά του. Οι απεργοί αντέστρεψαν αυτή τη διαλεκτική. Όντας οι ίδιοι υπηρέτες και οιονεί σκλάβοι, αντιμετώπισαν τον θάνατο για να στερήσουν από τον αφέντη την εξουσία να σκοτώνει. Κάνοντάς το αυτό συλλογικά, πρόβαλαν την υπόσχεση ενός νέου τύπου εξουσίας, που δεν βασίζεται στη θυσία, καταναγκαστική ή εθελοντική. Το δώρο τους στους μετανάστες, σ’ όλη την Ευρώπη, ήταν ότι τους είπαν πως μπορούν να πάρουν τη ζωή τους στα χέρια τους, ενάντια στις αδικίες και τις ταπεινώσεις των κυβερνήσεων και των φανατικών των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Το δώρο τους στους Έλληνες, εκείνες τις σκληρές μέρες του Φεβρουαρίου και του Μαρτίου του 2011, ήταν ότι έδειξαν πως δρουν οι ελεύθεροι άνθρωποι. Η νίκη τους ανοιξε τον δρόμο για τις μεγάλες αντιστάσεις και τις πλατείες, που στις εκλογές οδήγησαν το σύστημα εξουσίας στα όρια της διάλυσης. Αν υπαρχει ένα «φυσικό» δικαίωμα, είναι το δικαίωμα στην αντίσταση, αυτό που μας κάνει ελεύθερους.

Ο Κώστας Δουζίνας είναι αντιπρύτανης και διευθυντής του Birkbeck Institute for the Humanities, London University. Το κείμενο βασίζεται στην ομιλία του στο 16ο Αντιρατσιστικό Φεστιβάλ της Αθήνας.

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΜΕ ΤΟΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΟ ΚΩΣΤΑ ΔΟΥΖΙΝΑ

Εποχη...
Το σύστημα εξουσίας πέθανε στις εκλογές, μένει η κηδεία του.

Τη συνέντευξη πήρε  η Ιωάννα Δρόσου.

Ένα γενικό συμπέρασμα που προκύπτει από το εκλογικό αποτέλεσμα είναι ότι το υπάρχον πολιτικό σύστημα βρίσκεται υπό κρίση και αμφισβήτηση. Ποια η γνώμη σου;
Όπως ξέρουμε από την ιστορία, σε τακτά χρονικά διαστήματα, τα συστήματα εξουσίας φτάνουν στο τέλος τους, γίνονται επιζήμια ακόμα και καταστροφικά, η χρήσιμη ζωή τους τελειώνει. Εκείνη τη στιγμή εμφανίζεται μια ιστορική αναγκαιότητα ριζικής αλλαγής τους συστήματος που κυβερνούσε μέχρι τότε. Ωστόσο, το στοιχείο της ιστορικής αναγκαιότητας δεν είναι αρκετό για να προχωρήσουμε στη ριζική αλλαγή. Είναι δυνατόν αυτή να καθυστερήσει ή και να ματαιωθεί από διάφορα συντηρητικά βήματα επιβίωσης που παίρνει το κάθε σύστημα εξουσίας. Επομένως, για να εκφραστεί αυτή η ιστορική αναγκαιότητα χρειάζονται άλλα τρία στοιχεία. Το πρώτο είναι η λαϊκή βούληση, το δεύτερο να υπάρξει ένα πολιτικό υποκείμενο που θα εκφράσει αυτή τη βούληση. Τέλος, χρειάζεται ένας καταλύτης που θα συνδέσει τα προηγούμενα δύο στοιχεία, προκειμένου να προχωρήσουμε σε αυτή την αλλαγή.

Στην Ελλάδα έχει υπάρξει μέχρι στιγμής αυτή η ιστορική αναγκαιότητα;
Αυτά τα τρία στοιχεία συνδυάστηκαν σε δύο στιγμές. Η μία ήταν οι μεγάλες αντιστάσεις που εκδηλώθηκαν το 2011, κυρίως μέσω του κινήματος των πλατειών. Η άλλη ήταν η 6η Μαΐου, που για μένα ήταν το κομβικό σημείο που φάνηκε ότι το ισχύον πολιτικό σύστημα και το γενικότερο σύστημα εξουσίας των τελευταίων 40 χρόνων έφτασε πια στο χείλος του γκρεμού. Μετά τις 6 Μαΐου, το σύστημα εξουσίας της μετεμφυλιακής και μεταπολευτικής περιόδου επιβιώνει μεταθανάτια.

Η αριστερά, λοιπόν, κέρδισε την εμπιστοσύνη του κόσμου με τη συμμετοχή της στο κίνημα των πλατειών;
Στις πλατείες είδαμε να συναντιούνται τα περισσότερα κομμάτια του ελληνικού λαού. Υπήρχαν οικογένειες, νέοι, γέροι, άνεργοι και εργαζόμενοι, έλληνες και ξένοι, υπήρχαν άνθρωποι από διαφορετικές ιδεολογικές καταβολές αριστεροί και δεξιοί, απολίτικοι και πολιτικοποιημένοι. Βρισκόμενοι όλοι μαζί στις πλατείες εξέφρασαν τον ελληνικό λαό. Είχαμε μια πρωτοφανή έκφραση της -κατά Ρουσό- γενικής βούλησης χωρίς αντιπροσώπευση. Το υποκείμενο που είπε «Δεν χρωστάμε, δεν πουλάμε, δεν πληρώνουμε», αυτό το «εμείς» που φτιάχτηκε στις πλατείες, ήταν ο ελληνικός λαός ως πλήθος, ο «δήμος εν συναθροίσει». Οι πλατείες έκαναν την αριστερά να ξεπεράσει τη γυάλινη οροφή της, ένα όριο εκλογικό και κοινωνικό που έφτανε πάντα η αριστερά αλλά ποτέ δεν μπορούσε να το ξεπεράσει. Μέσα από την έκφραση του λαού ως πλήθους, ο λαός έδειξε την πολιτική του βούληση να ανατρέψει το σύστημα εξουσίας. Επομένως φτάσαμε στο σημείο εκείνο όπου η ιστορική αναγκαιότητα ήρθε σε συνεργασία και σε συμφωνία με τη λαϊκή βούληση, υιοθέτησε τον ΣΥΡΙΖΑ ως πολιτικό υποκείμενο και με καταλύτη την οικονομική κρίση, που αποτέλεσε την απόδειξη ότι το σύστημα εξουσίας είχε φτάσει στα όριά του, δημιουργήθηκαν οι συνθήκες για το εκλογικό αποτέλεσμα της 6ης Μαΐου και της 17ης Ιουνίου.

Ταυτόχρονα, όμως, καταγράφηκε εκλογικά και μια μεγάλη άνοδος της νεοναζιστικής ακροδεξιάς.
Η άνοδος της άκρας δεξιάς ήταν αποτέλεσμα της γενικότερης κοινωνικής καταστροφής. Ξέρουμε βέβαια ότι σε περιόδους μεγάλης οικονομικής κρίσης και αυξανόμενης ανεργίας ανεβαίνει η ακροδεξιά. Άλλωστε, η Ελλάδα πάντα είχε ένα ακραίο ξενοφοβικό και ρατσιστικό στοιχείο μέσα της, το οποίο μέχρι τώρα δεν εκφραζόταν πολιτικά ή κομματικά γιατί απορροφούταν από τα κόμματα της δεξιάς. Τώρα εμφανίζεται ανοιχτά. Δεν νομίζω πάντως ότι θα πρέπει να πανικοβληθούμε. Πρέπει, όμως, να αντισταθούμε ιδεολογικά και πολιτικά στην άνοδο της Χρυσής Αυγής και να αναδείξουμε ότι η εθνική ανεξαρτησία συνδυάζεται μόνο με την κοινωνική δικαιοσύνη. Η εθνική ανεξαρτησία και η λαϊκή κυριαρχία είναι ένα σημαντικό και διαχειρίσιμο αίτημα. Βέβαια, αν το εγκαταλείψει η αριστερά προφανώς η ακροδεξιά και η δεξιά γενικότερα μπορεί να το εκμεταλλευτεί -άλλωστε το θεωρεί και προνομιακό της πεδίο- και να πάρει μια εκλογική υποστήριξη.

Στον ΣΥΡΙΖΑ έχουν ξεκινήσει διεργασίες για τη δημιουργία ενός ενιαίου κόμματος. Ποια θα ήταν η συμβολή σου σε αυτό το διάλογο;
Οποιοδήποτε μοντέλο και αν υιοθετηθεί για το ενιαίο κόμμα, δεν πρέπει να εγκαταλειφθούν τα στοιχεία που έκαναν τον ΣΥΡΙΖΑ τη σχεδόν αυτόματη επιλογή του λαού στις εκλογές, του κόσμου που ήθελε να δώσει το τελικό σπρώξιμο στο σύστημα εξουσίας. Δηλαδή, τα στοιχεία της πολυφωνίας, των τάσεων, της δημοκρατίας. Αυτά καθιστούν ένα πολιτικό κόμμα υγιές. Αυτά επίσης έφεραν το κόμμα κοντά στις πρακτικές των αντιστάσεων. Ζούμε σε μια εποχή δικτυώσεων, οριζόντιων συνεργασιών, πλαστικής και συνεχούς επικοινωνίας. Αυτές οι πρακτικές που μαθαίνουμε στη δουλειά και την καθημερινότητά μας πρέπει να μεταφέρονται στον πολιτικό χώρο και τρόπο οργάνωσης. Εν μέρει από ιστορικά τυχαίους λόγους εν μέρει για λόγους αρχής, ο ΣΥΡΙΖΑ είχε πολλά χαρακτηριστικά που πολιτικοποίησαν αυτήν την κοινωνική οργάνωση. Ήταν, θα λέγαμε, η συνεύρεση ιστορικής αναγκαιότητας, αντίστασης και ο ΣΥΡΙΖΑ ένα προαποφασισμένο συνοικέσιο, μια ακόμη επιτυχία της «πονηριάς της ιστορίας», για να παραφράσουμε τον Έγελο. Πρέπει, λοιπόν, να κρατηθεί η λογική του δημοκρατικού διαλόγου, της υποδοχής των διαφορετικών απόψεων και σε καμία περίπτωση να μην καταλήξουμε να δούμε ένα κόμμα παλαιού τύπου με δημοκρατικό συγκεντρωτισμό. Φτιάχτηκε το κόμμα «νέου τύπου», δύσκολα, πολλές φορές τυχαία και με αντιφάσεις. Χωρίς να το περιμένει είχε ραντεβού με την ιστορία. Για να οδηγηθεί το ραντεβού σε γάμο, πρέπει το κόμμα να καλλιεργήσει και να δυναμώσει τα στοιχεία που έκαναν το λαό να το επιλέξει.

Η τρικομματική κυβέρνηση πιστεύεις ότι θα είναι μακράς πνοής;
Μέσα από αυτή την κυβέρνηση επιβιώνει μεταθανάτια το πολιτικό σύστημα. Αποτελεί έναν επιφανειακά παρά φύσει συνδυασμό των δύο κομμάτων, που έφεραν την Ελλάδα εκεί που βρίσκεται τα τελευταία 40 χρόνια αλλά επιτίθεντο το ένα στο άλλο με την πιο ακραία ρητορική καλύπτοντας πάντα τις βασικές ομοιότητες που είχαν. Αυτό που χρειάζεται τώρα είναι το τελευταίο μικρό σπρώξιμο για την ανατροπή.

Η ΔΗΜΑΡ αποτελεί το αριστερό άλλοθι αυτής της κυβέρνησης;
Είναι λυπηρό ότι η ΔΗΜΑΡ δέχτηκε να μπει στην κυβέρνηση, αλλά δεν πρέπει να την αντιμετωπίζουμε ως το μεγαλύτερο εχθρό. Πολλά μέλη και ψηφοφόροι της ΔΗΜΑΡ πιστεύουν στις αρχές και τις αξίες της αριστεράς. Γι’ αυτό δεν πρέπει να τους γυρίσουμε την πλάτη. Όπως είπα και πριν, χρειάζεται ένα τελευταίο σπρώξιμο για την αλλαγή και στη λογική της μεγάλης ηγεμονικής πορείας που θα αλλάξει την Ελλάδα χωράνε όχι μόνο οι άνθρωποι και ψηφοφόροι της ΔΗΜΑΡ, αλλά και των άλλων κομμάτων.

Τελικά ο φόβος νίκησε την ελπίδα;
Η προεκλογική καμπάνια όλων σχεδόν των κομμάτων δεν ήταν τα προγράμματά τους αλλά η επίθεση στον ΣΥΡΙΖΑ. Ο φόβος, όμως, είναι ένα εύθραυστο όπλο και δεν δημιουργεί θετική προοπτική. Δεν μπορείς να συνεχίζεις μια πολιτική ως κυβέρνηση χρησιμοποιώντας μόνο το φόβο. Από εδώ και εμπρός οι διαφορές θα είναι διαφορές πολιτικής, στρατηγικής και ήθους. Θα έχουμε από τη μια πλευρά την κυβέρνηση, που εκπροσωπεί το παλιό το ξεπερασμένο και από την άλλη το καινούριο, το δυναμικό, τους νέους, τους εργαζόμενους, τις παραγωγικές τάξεις όλους αυτούς που ψήφισαν μαζικά την αριστερά. Σε αυτή την αντίθεση το αποτέλεσμα των πολιτικών εξελίξεων και πιθανώς των εκλογών στο μέλλον φαίνεται -κατά την άποψή μου- απολύτως προκαθορισμένο. Ξέρετε, ο θάνατος έρχεται δύο φορές, μια ως φυσικός και μια ως συμβολικός. Το σύστημα εξουσίας πέθανε στις εκλογές, αυτό που χρειάζεται τώρα είναι η κηδεία του, το συμβολικό του τέλος. Αν ο ΣΥΡΙΖΑ παραμείνει πιστός στο συμβάν της 6ης Μαΐου, και τις ευτυχείς συγκυρίες που τον οδήγησαν εκεί, η περίοδος πένθους θα είναι σύντομη.

Να αναδείξουμε το ήθος και τις αξίες της Αριστεράς

Πώς πρέπει να συνεχίσει τώρα ο ΣΥΡΙΖΑ, ώστε να μην χάσει τη δυναμική που απέκτησε προεκλογικά, αλλά και να μπορέσει να συναντηθεί με τον κόσμο που τον στήριξε;
Ο ΣΥΡΙΖΑ προεκλογικά πραγματοποίησε ανοιχτές συνελεύσεις στις πλατείες φέρνοντας μια μεγάλη ανατροπή στον τρόπο που μέχρι τώρα λειτουργούσαν τα κόμματα προεκλογικά, τα οποία καλούσαν τον κόσμο όχι για να συζητήσει, να συναποφασίσει και να δράσει, αλλά ως ένα βουβό πλήθος που απλώς μετριόταν σε αριθμούς και στο πόσο δυνατά χειροκροτούσε τους αρχηγούς. Αυτό πρέπει να συνεχιστεί και να ενδυναμωθεί. Αυτό αποτέλεσε κατανόηση και συνέχιση της δυναμικής που δημιουργήθηκε απρόβλεπτα και ακαθοδήγητα στις καταλήψεις. Βρισκόμαστε μπροστά σε μια μεγάλη ιστορική ευθύνη του χώρου της ριζοσπαστικής αριστεράς, ο οποίος πέρα από την πολιτική ανανέωση πρέπει να προσπαθήσει να επιφέρει και την πολιτισμική αναγέννηση. Πρέπει να προσπαθήσουμε να φτιάξουμε ένα δεύτερο διαφωτισμό, του οποίου θεμέλια θα είναι οι βασικές αρχές της δημοκρατίας, της ισότητας, της αλληλεγγύης και της αξιοπρέπειας. Μόνο η αριστερά εκπροσωπεί σήμερα τις αξίες του διαφωτισμού και υποχρέωσή μας είναι να τις επικαιροποιήσουμε για τον 21ο αιώνα και το σοσιαλισμό που έρχεται.

Πώς θα μπορούσε να γίνει αυτό;
Μέσα από τη συνέχιση της λογικής των λαϊκών συνελεύσεων. Πρέπει να χρησιμοποιήσουμε τη φαντασία μας και να δημιουργήσουμε ένα ριζοσπαστικό πανεπιστήμιο της πλατείας. Να οργανώσουμε παραστάσεις, συζητήσεις για την τέχνη και τον πολιτισμό, την κοινωνική αλληλεγγύη, τις ιδέες. Πρέπει να μάθουμε τι σημαίνει ενεργός πολίτης. Το κίνημα των πλατειών διαμόρφωσε ενεργούς πολίτες, τώρα είναι η ώρα να περάσει από το πολιτικό πεδίο στο πολιτισμικό, μέσα στο οποίο διαμορφώνονται συνειδήσεις. Σας θυμίζω ότι, όταν ο Ομπάμα διεκδίκησε την προεδρεία, είχε κινητοποιήσει τους πάντες. Από τις μαύρες εκκλησίες μέχρι τους λατίνους, μέχρι το κίνημα της LGBT κοινότητας. Αφού εκλέχθηκε κρέμασε μια ταμπέλα έξω από τον Λευκό Οίκο «Τώρα κερδίσαμε πηγαίνετε σπίτια σας». Εμείς πρέπει να κάνουμε ακριβώς το αντίθετο. Να παροτρύνουμε τον κόσμο να παραμείνει στις πλατείες, στα κινήματα. Πρέπει να δημιουργηθεί μια οργανική σχέση ανάμεσα στα πλήθη των πλατειών και την κομματική και πολιτική εκπροσώπησή τους στη Βουλή.

Τι πιστεύεις ότι πρέπει να κρατήσει ως κόρη οφθαλμού ο ΣΥΡΙΖΑ και τι να αποβάλει;
Το ήθος της αριστεράς. Πρέπει να κρατήσει τις πολιτικές του αξίες και αρχές, να τις αναδείξει και να τις εκφράσει δημόσια μέσα και έξω από τη Βουλή. Οι αριστεροί ποτέ δεν πάλευαν για ίδιον όφελος, αλλά γιατί πραγματικά πίστευαν ότι ο αγώνας τους θα βελτιώσει την κοινωνία. Από την άλλη, στο επίπεδο της κεντρικής πολιτικής θα πρέπει να αποφευχθεί η πιθανή έκφραση αλαζονείας και μικρομεγαλισμού, στοιχεία που προσωπικά δεν έχω εντοπίσει. 

Ας ολοκληρώσουμε το μάθημα των πλατειών και την εξέγερση της 6ης Μαΐου...

Red NoteBook...
 Του Κώστα Δουζίνα

Σπάνια μια εκλογική αναμέτρηση έχει την ιστορική σημασία των εκλογών της 17ης Ιουνίου. Σημασία για όλους τους Έλληνες πρώτα. Μετά για τους πολλούς αποκλεισμένους και κατατρεγμένους ανάμεσά μας, τους ανέργους, τους χαμηλόμισθους, τους μετανάστες, όλους αυτούς που τα τελευταία τρία χρόνια θυσιάστηκαν στο βωμό της σωτηρίας του συστήματος εξουσίας. Τέλος, ακόμη μεγαλύτερη σημασία έχουν οι εκλογές για τους αριστερούς.

Το διακύβευμα για κάθε πολίτη, πέρα από ιδεολογικές εντάξεις, είναι η επιβίωση του λαού μας, το μέλλον της εθνικής ανεξαρτησίας και η αναβίωση της δημοκρατίας. Η 17 Ιουνίου θα καθορίσει αν η Ελλάδα θα εξακολουθήσει την αποικιακή πορεία που της επιβλήθηκε ή αν θα αποκτήσει ξανά τη δυνατότητα να αποφασίζει τις τύχες της μέσα από δημοκρατικές διαδικασίες.

Σ’ αυτά τα προφανή και βασικά, όλοι μας, αριστεροί κεντρώοι και δεξιοί, βρισκόμαστε στην ίδια πλευρά. Η κοινή πολιτική επιθυμία που εκφράστηκε στις πλατείες βρήκε στις 6 Μαΐου, την ενότητα πολιτικής εκπροσώπησης.

Είμαστε το 99% που δουλεύει, παράγει, αγαπάει τη ζωή και την τέ­χνη, νοιάζεται για τους ανθρώπους. Έχουμε απέναντι το παρασιτικό 1% που απομυζά τη ζωή και τα όνειρα μας, βγάζει παράλογα και παράνομα κέρδη, εξάγει τους απλήρωτους φόρους στην Ελβετία και το Λονδίνο. Στο 99% ανήκουν συλλογικά τα κοινά αγαθά. Τα φυσικά αγαθά, νερό, ατμόσφαιρα, περιβάλλον, ενέργεια, θάλασσα. Τα κοινωνικά αγαθά, λόγος και ιδέες, επικοινωνία και τέχνες, λογοτεχνία και επιστήμη, το μεγαλύτερο κεφάλαιο της Ελ­λάδας. Τέλος τα κοινά αγαθά της συνεργασίας και της δικτύωσης, της έμπνευσης και της πρωτοτυπίας. Όταν τα κοινά ιδιωτικοποιούνται ή κρατικοποιούνται, τότε όλοι πτωχεύουμε γιατί οι κοινές πηγές και πόροι ζωής στερεύουν. Στην υποστήριξη αυτών των βασικών που σηματοδοτούν τη θέληση να ζούμε μαζί, να είμαστε Έλληνες, δεν υπάρχουν διαφορές. Όταν τα κοινά χαθούν, όλοι χάνουμε.

Ποτέ σε περίοδο ειρήνης δεν έχει υπάρξει τέτοια συλλογική εξαθλίωση ενός λαού. Σ’αυτή την κατάσταση, ιδεολογικές διαφορές και ιστορικές καταβολές εξανεμίζονται. Ο άνεργος δεξιός και ο άνεργος αριστερός δεν διαφέρουν όταν ψάχνουν για δουλειά που δεν υπάρχει. Ο πατριώτης και ο διεθνιστής δεν διαφέρουν όταν απολύονται ή ευτελίζονται. Ο άπορος νέος και ο ανήμπορος γέρος υποφέρουν το ίδιο όταν κοιμούνται νηστικοί. Η αξιοπρέπεια του καταδιωγμένου μετανάστη και του περιφρονημένου άστεγου δεν διαφέρουν. Αν όλοι είμαστε άνθρωποι με δικαιώματα, όπως μας λένε συνταγματολόγοι και φιλάνθρωποι, η πρώτη μας υποχρέωση είναι να χτυπήσουμε τον αποκλεισμό και την άρνηση της βασικής ανθρωπιάς. Αυτή είναι, λοιπόν, η δεύτερη διαχωριστική γραμμή, πιο βαθιά από την πρώτη: χωρίζει εκείνους που ρητορικά υπόσχονται ευημερία και την παραβιάζουν διαρκώς απ’ αυτούς που κρίνουν ηθικά και αγωνίζονται πολιτικά να καταργήσουν διακρίσεις και αποκλεισμούς και να επεκτείνουν τη δημοκρατία σ’ όλες τις πλευρές της κοινωνικής ζωής.

Για τους αριστερούς υπάρχει πρόσθετο διακύβευμα. Η σήψη του συστήματος οικονομικής, πολιτικής και επικοινωνιακής εξουσίας έφτασε τα όρια της. Η κατάρρευση του θα σημάνει όχι το τέλος της μεταπολίτευσης αλλά το τέλος της παντοδυναμίας και αυθαιρεσίας του μετεμφυλιακού πολιτικού καθεστώτος. Η άρρητη συμφωνία 60 χρόνων μεταξύ διοικούντων και των ξένων προστατών τους ότι η Αριστερά θα μείνει στο περιθώριο ανήμπορη και διαιρεμένη, άλλοθι και έμμεση νομιμοποίηση της εξουσίας, μπορεί να ανατραπεί.

Οι εκλογές δεν οδηγούν σε επαναστάσεις αλλά μπορούν να γίνουν το έναυσμα για μεγάλες αλλαγές. Ο καπιταλισμός αλλάζει τα ρούχα του συνεχώς, προσαρμόζεται στο περιβάλλον και τις κοινωνικές συνθήκες, διαλύοντας κάθε σταθερή αξία και υπονομεύοντας κάθε κοινότητα. Η καπιταλιστική αναδιοργάνωση που ξεκίνησε πριν από τρία χρόνια βρίσκεται σε κρίσιμο σημείο. Είναι ακόμη εύθραυστη, η λαϊκή αντίδραση την έχει καθυστερήσει και μπορεί να την ανακόψει. Αν δεν μπει ανάχωμα τώρα, σύντομα οι ανθρωποφάγες αλλαγές θα σταθεροποιηθούν. Ο καπιταλισμός είναι αδίστακτος, δεν περιμένει και δεν υπομένει. Οι λίγες κατακτήσεις, δικαιώματα και ευαισθησίες που ακόμη θεωρούμε δεδομένες, θα γίνουν αναμνήσεις και αντικείμενα μελέτης για μελαγχολικούς ιστορικούς.

Για την Αριστερά της ήττας, η άμυνα και η περιχαράκωση ήταν πρόσφορη στρατηγική. Σήμερα τα πράγματα είναι διαφορετικά -για λίγο. Η καπιταλιστική κρίση έβαλε την ενωτική Αριστερά στη σκηνή. Ευκαιρία μοναδική, απρόσμενη, δύσκολα επαναλαμβανόμενη. Οι ναρκισσισμοί των μικρών διαφορών βοηθούν να κερδίζουμε μια πρόσκαιρη καθαρότητα ψυχής και να χάνουμε τον παράδεισο.

Μετά τη Μεταρρύθμιση, οι καταδιωγμένοι καθολικοί στην προτεσταντική Ευρώπη αποτάσσονταν τον Πάπα δημόσια για να σωθούν από την πυρά, λέγοντας μέσα τους ότι το κάνουν για τη νίκη της πίστης. Καλώ, λοιπόν, αριστερούς και κομμουνιστές να κάνουν το ίδιο: να ψηφίσουν την ενότητα της Αριστεράς, διατηρώντας στο απόλυτο τις κομμουνιστικές τους πίστεις. Αν το εγχείρημα αποτύχει, η Αριστερά θα ’ναι πάλι στη γωνία και τίποτα δεν θα ’χει χαθεί - ή κερδηθεί. Αν πετύχει, η παράβαση του (κομματικού) νόμου θα έχει υπηρετήσει την ιστορία - όπως ξέρουμε ο πρώτος κανόνας κάθε επανάστασης, η πρώτη ρήξη κάθε επαναστάτη είναι να πει ένα μικρό «όχι».

Τέλος, προσκαλώ τους διανοούμενους να αναλάβουν την ευθύνη της σκέψης και την ηθική της απόφασης. Όχι βέβαια αυτούς που γυρίζουν στα κανάλια σε μια απέλπιδα προσπάθεια να δώσουν μεταθανάτια νομιμοποίηση στο κουφάρι της εξουσίας, ταυτίζοντας προσωπικά συμφέροντα με τη δημόσια αρετή. Απευθύνομαι σ’ αυτούς τους σεμνούς και ήπιους, αυτούς που δεν μίλησαν όχι γιατί φοβηθήκαν αλλά γιατί υπηρετούν την αισθητική μοναχικότητα (χωρίς να είναι Εγελιανές «όμορφες ψυχές»), την πολυπλοκότητα του ήθους και την αξιοπρέπεια της σκέψης. Σας καλώ, νυκτερινοί φίλοι, να παίξετε και ’σεις το πασκαλικό στοίχημα δίνοντας, με επιφυλάξεις και αμφιβολίες, μια ευκαιρία στην Αριστερά της ενότητας. Δεν μπορώ να υποσχεθώ τίποτα άλλο εκτός του ότι θα βρεθούμε πάλι μαζί στους δρόμους της αντίστασης οποιαδήποτε και να ’ναι η νέα ή παλιά εξουσία. Η επιμέλεια εαυτού και αντίστασης είναι, φίλοι υπόγειοι, το πρώτο καθήκον της σκέψης.

Ο σπόρος για τα αποτελέσματα του Μαΐου σπάρθηκε στο Σύνταγμα και τις λαϊκές συνελεύσεις, στην Κερατέα και τα διόδια. Xωρίς τις πλατείες, το σύστημα εξουσίας πιθανότατα θα είχε πετύχει την μεταθανάτια επιβίωσή του. Ο ρόλος της πλατείας και των άλλων κινημάτων αντίστασης ήταν καθοριστικός. Γενιές άνεργων και μη απασχολήσιμων, γυναίκες και άντρες, πολίτες και ξένοι, νέοι και γέροι, από διαφορετικές πολιτικές ιδεολογίες και ιστορικές καταβολές ξεσηκώθηκαν και έμαθαν τη σημασία της ανυπακοής ως υπέρτατης πολιτικής πράξης. Στις 6 Μαΐου, το πλήθος έγινε λαός και ψήφισε αποφασιστικά ΣΥΡΙΖΑ. Τώρα απομένει να αποτελειώσουμε ό,τι αρχίσαμε. Η 17 Ιουνίου θα αποτελέσει το τέλος της δεύτερης πράξης της ελληνικής τραγωδίας. Η πρώτη έληξε με την παραίτηση Παπανδρέου, τον Νοέμβρη, διωγμένου από τη λαϊκή αγανάκτηση. Η τρίτη πράξη που ανοίγει τη Δευτέρα μπορεί να οδηγήσει στην κάθαρση. Κανένας Έλληνας, κανένας αποκλεισμένος και καταδιωγμένος, κανένας αριστερός ή σκεπτόμενος δεν μπορεί να χάσει αύτη την ευκαιρία.

Ο Κώστας Δουζίνας είναι Καθηγητής και Διευθυντής του Ινστιτούτου Ανθρωπιστικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο Birkbeck του Λονδίνου. Το άρθρο δημοσιεύεται στον Δρόμο της Αριστεράς.

Τι ψήφισαν οι πλατείες;

Η Αυγή online...

Του Κώστα Δουζίνα*
'Η Ευρώπη χρησιμοποίησε την Ελλάδα ως πειραματόζωο για να δοκιμάσει τις συνθήκες αναδιοργάνωσης του ύστερου καπιταλισμού. Αυτό που δεν περίμεναν οι ευρωπαϊκές και ελληνικές ελίτ ήταν ότι το πειραματόζωο θα καταλάμβανε το εργαστήριο, θα έδιωχνε τους τυφλούς επιστήμονες και θα άρχιζε ένα διαφορετικό πείραμα: την ίδια τη μετεξέλιξη του από αντικείμενο σε υποκείμενο της πολιτικής πράξης. Η έννοια και τα όρια της δημοκρατίας παίζονται πάλι στον τόπο που γεννήθηκαν'
Όταν έγραφα αυτές τις γραμμές το φθινόπωρο του '11 πολλοί μου είπαν ότι ήμουν υπερβολικά αισιόδοξος ή χειρότερα τελείως εκτός πραγματικότητας. Οι πλατείες είχαν αδειάσει, το κίνημα είχε κοπάσει, μια νέα κυβέρνηση είχε ορκιστεί, η συνηθισμένη αριστερή μελαγχολία είχε επιστρέψει. Και όμως τα πράγματα ήταν αλλιώς. Ο σπόρος για τα αποτελέσματα των εκλογών της 6 Μαΐου σπάρθηκε στο Σύνταγμα και τις λαϊκές συνελεύσεις, στην Κερατέα και στα διόδια των εθνικών δρόμων. Χωρίς τις πλατείες, το σύστημα εξουσίας πιθανότατα θα είχε πετύχει τη μεταθανάτια επιβίωση του. Ο ρόλος της πλατείας και των άλλων κινημάτων αντίστασης ήταν καθοριστικός. Γενιές ανέργων και μη απασχολήσιμων, γυναίκες και άνδρες, πολίτες και ξένοι, νέοι και γέροι, από διαφορετικές πολιτικές ιδεολογίες και ιστορικές καταβολές, ξεσηκώθηκαν και έμαθαν τη σημασία της ανυπακοής ως υπέρτατης πολιτικής πράξης.
Τρία μαθήματα της πλατείας προετοίμασαν τη νίκη της Αριστεράς: Πρώτον, αν διακρίνουμε την ανθρώπινη δραστηριότητα, κατά τον Αριστοτέλη και τη Χάνα Άρεντ, σε ποίηση και πράξη, η ποίηση αποσκοπεί στην παραγωγή ενός προϊόντος -μιας καρέκλας ή ενός επιστημονικού άρθρου-, ενώ η πράξη βρίσκει τον σκοπό της εσωτερικά, στην αυτοαναφορικότητά της που, κατά την Άρεντ, αποτελεί κύριο χαρακτηριστικό της πολιτικής - κάπως έτσι είναι η δραστηριότητα του χορευτή ή του ηθοποιού, που ολοκληρώνεται και τελειοποιείται σε μια νέα ανάγνωση ή ερμηνεία της χορογραφίας και του θεατρικού έργου.
Στο Σύνταγμα, οι ομιλίες του πλήθους αποτέλεσαν αριστοτελική πράξη, δημόσια επικοινωνία και αυτοτελή δημιουργία. Τα ποιήματα που συχνά απαγγέλλονταν, οι προσωπικές διηγήσεις και οι ιστορικές αναφορές αποτελούν μετουσίωση του δημόσιου λόγου από εργαλειακό σε επιτελεστικό, δηλαδή σε βαθιά πολιτικό. Αλλά ταυτόχρονα με τη δημόσια έκφραση ή ερμηνεία, οι ομιλούντες συμμετείχαν στη δημιουργία συλλογικής γνώμης ή άποψης για το κοινό καλό. Πράξη και ποίηση μαζί, αυτοτελής έκφραση και ετεροτελής λόγος, το Σύνταγμα επέστρεψε σε μια εγκαταλειμμένη άποψη περί του κοινού και δημοσίου. Εδώ καλλιεργήθηκε η νέα πολιτική, η αισθητική πολιτική, η οποία βρήκε στις εκλογές την κοινοβουλευτική της εκπροσώπηση από τις δυνάμεις που από την αρχή βρεθήκαν στα κινήματα χωρίς αλαζονείες και ηγεμονισμούς.
Δεύτερον, ο βιοπολιτικός νεοφιλελευθερισμός δεν παράγει απλώς εμπορεύματα αλλά υποκείμενα, πρώτα και κύρια το ελεύθερο υποκείμενο με δικαιώματα και επιθυμίες, απαραίτητη προϋπόθεση για τη λειτουργία του καπιταλισμού. Το άτομο του ύστερου καπιταλισμού είναι στόχος και δημιούργημα δύο στρατηγικών: αποτελεί το άνευ σημασίας και ιδιαιτερότητας αντικείμενο πληθυσμιακών πολιτικών γύρω από τη γεννητικότητα, τη σεξουαλικότητα, την υγεία, την εκπαίδευση, την εργασία κ.λπ.??? αλλά ταυτόχρονα οι στρατηγικές αυτές εγγράφουν στο υποκείμενο ανάγκες, επιθυμίες και ελπίδες, που το κάνουν να αισθάνεται ελεύθερο, αυτόνομο και δημιουργικό. Μόνο ως υπάκουοι/υπήκοοι γινόμαστε «ελεύθερα» υποκείμενα.
Στην Αθήνα τον Δεκέμβριο του 2008, το 2010 στην Τυνησία και στην πλατεία Ταχρίρ, το 2011 στην Πουέρτα ντελ Σολ, το Σύνταγμα, το πάρκο Ζουκότι και τον Άγιο Παύλο του Λονδίνου, οι υπήκοοι έγιναν υποκείμενα. Η Σάρα, Αιγύπτια, λέει στη μητέρα της, επιστρέφοντας από την πλατεία Ταχρίρ: «Δεν είμαι ο εαυτός μου. Είμαι ένας καινούργιος άνθρωπος που γεννήθηκε σήμερα». Ένας νέος στα Δεκεμβριανά της Αθήνας λέει: «Έχω ξαναβρεθεί σε διαδηλώσεις, αλλά ποτέ δεν είχα συμμετάσχει σε ταραχές. Ήταν για μένα ένα είδος μύησης και πρέπει να παραδεχτώ ότι αισθάνομαι απελευθερωμένος. Ένιωσα ότι ξαναέπαιρνα τον έλεγχο του εαυτού μου». Ένας άνδρας που έχει πάρει τα τρία του λεπτά στη συνέλευση του Συντάγματος στις 17 Ιουνίου, μιλάει με άψογα διατυπωμένες προτάσεις και παραγράφους και παρουσιάζει ένα ολοκληρωμένο σχέδιο για το μέλλον του κινήματος. Πριν τον φωνάξουν στο μικρόφωνο ήταν ταραγμένος και έτρεμε από το τρακ και τη νευρικότητα. «Πώς τα κατάφερες;» τον ρώτησα. «Νόμιζα ότι θα σωριαζόσουν κάτω». «Μόλις άρχισα να μιλάω» μου απάντησε «κάποιος μέσα μου, ένας “ξένος”, άρχισε να μου υπαγορεύει. Έλεγα τις λέξεις αλλά κάποιος άλλος μιλούσε». Αυτή η μετουσίωση, ο «ξένος μέσα μου», είναι έργο ελευθερίας, η στιγμή που το υποκείμενο δεν υπόκειται. Τα επιφάνεια της ελευθερίας ένωσαν το παγκόσμιο κίνημα ανυπακοής, διαμαρτυρίας και εξέγερσης. Η διττή στρατηγική που συνιστά το υποκείμενο, ως ζωή που υπακούει και υπόκειται, ράγισε στις πολύμορφες αντιστάσεις. Οι πλατείες ήταν πράξη και μάθημα ελευθερίας.
Στις πλατείες γνωρίσαμε ανθρώπους από άλλους χώρους και τόπους, άλλες λογικές και ιστορίες, και γίναμε δήμος αντίστασης και ανυπακοής, παραμείναμε μοναδικότητες εν συναθροίσει, με κοινή πολιτική επιθυμία. Το μετεμφυλιακό κλίμα που χώριζε τον λαό διαλύθηκε στις λαϊκές συνελεύσεις του πλήθους και στα σύννεφα των χημικών. Στις 6 Μαΐου του 2012, το ουράνιο τόξο των πλατειών ξαναβρέθηκε στις κάλπες και ψήφισε την αριστερή ενότητα. Σ' όλες τις εκλογικές περιφέρειες της πλατείας, η αριστερή ενότητα ήταν πρώτη. Στις περιοχές των μεγάλων αγώνων, στις Κερατέες, στις Αργυρουπόλεις, στις Λαυρεωτικές, πρώτη με διαφορά. Η άμεση δημοκρατία άρχισε να αποκτά το κοινοβουλευτικό της συμπλήρωμα.
Τρίτον, η ηγεμονική πολιτική επιλέγει έναν ανταγωνισμό που διαπερνά και διαιρεί τον κοινωνικό χώρο, τον αναδεικνύει ως κεντρικό και συναρτά σε ενότητα διάφορες ομάδες, τάξεις και πολίτες. Ο λαός, το πλήθος, ο πολιτικός σχηματισμός, δεν μπορούν να δράσουν ως πολιτικό υποκείμενο χωρίς μια τέτοια ηγεμονική παρέμβαση. Εφόσον ο «λαϊκός» πόλος δεν υπάρχει εκ των πρότερων, πρέπει να δημιουργηθεί μέσα από την αντιπαράθεση του με την εξουσία. Η αντιπαράθεση διαχωρίζει τα στρατόπεδα που δημιουργούνται στις δύο πλευρές αυτής της διαχωριστικής γραμμής.
Τρεις κεντρικές διαχωριστικές γραμμές αναδείχτηκαν στις πλατείες. Πρώτα, επίθεση στην οικονομική εξαθλίωση και τη διάλυση του κοινωνικού ιστού των Μνημονίων. Επίθεση όχι στο χρέος -έναν αόριστο, ακατάληπτο αριθμό που παραπέμπει για την αντιμετώπισή του σε ειδικούς, οικονομολόγους και τεχνοκράτες- αλλά στην «επιθυμία χρέους» από τη μεριά των ελίτ και, πιο συγκεκριμένα, στην επιβολή των εξοντωτικών μέτρων που επιβάλλουν τα Μνημόνια.
Έπειτα, υπεράσπιση της λαϊκής κυριαρχίας και ανεξαρτησίας. H κατάσταση ανάγκης, η αναστολή της της νομιμότητας και νομιμοποίησης του ελληνικού κοινωνικού κράτους, επιβλήθηκε στην Ελλάδα από το ΔΝΤ και την Ε.Ε. Η έννοια της εθνικής ανεξαρτησίας και λαϊκής κυριαρχίας έγινε κεντρική διαχωριστική γραμμή και πεδίο σύγκρουσης και σύστασης ηγεμονίας: η ανεξαρτησία μπορεί να εγγραφεί σε ριζοσπαστική κατεύθυνση (όπως έγινε με τα κινήματα κατά της αποικιοκρατίας), αλλά και σε αντιδραστική, ξενοφοβική και ρατσιστική. Η ηγεμονική παρέμβαση είναι κρίσιμη για να αποτραπεί η εκμετάλλευση της εθνικής κυριαρχίας από τη δεξιά και την ακροδεξιά, αλλά και επειδή, όπως ξέρουμε, σε περιόδους κρίσης και φόβου, ο κόσμος καταφεύγει στην ασφάλεια της εθνικής ταυτότητας.
Και τέλος, η τρίτη γραμμή τοποθετεί την υπεράσπιση της δημοκρατίας στο κέντρο της αντίθεσης. Οι επιθέσεις των ελληνικών και ξένων ελίτ στη δημοκρατία είναι συνεχείς, βίαιες και κλιμακούμενες. Στις «μεταπολιτικές» συνθήκες εξευτελισμού της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας, οι πολίτες έχουν αποκλειστεί συστηματικά από την πολιτική και τα αντανακλαστικά για την υπεράσπιση της δημοκρατίας είναι χαμηλά. Μόνο μια διαφορετική σύλληψη της δημοκρατίας μπορεί να συσπειρώσει δυνάμεις για την υπεράσπισή της. Αυτό έκαναν οι πλατείες. Για πρώτη φορά από την εγκαθίδρυση και πρόσφατη έκπτωση της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας, επιτέλεσαν μια άλλη, άμεση μορφή δημοκρατίας και την ενέγραψαν ως υποθήκη στα πολιτικά και πολιτειακά κιτάπια.
Η ηγεμονική στρατηγική που αναδύθηκε στις πλατείες άλλαξε την πολιτική συζήτηση, μεταθέτοντας την αντιπαράθεση από το χρέος και τους όρους αποπληρωμής του στην επανασύσταση του κοινωνικού δεσμού, την προστασία της λαϊκής κυριαρχίας και την επανίδρυση της πολιτικής και πολιτειακής οργάνωσης. Αυτοί ήταν και οι τρεις άξονες της ενωτικής Αριστεράς. Οι πλατείες ανέδειξαν την ελευθερία του ανυπάκουου πολίτη, την ισότητα της άμεσης δημοκρατίας και της κοινωνικής δικαιοσύνης, και την αλληλεγγύη και δύναμη των πολλαπλών μοναδικοτήτων εν συναθροίσει. Στις εκλογές το πλήθος έγινε λαός και ψήφισε Αριστερά.

* Ο Κώστας Δουζίνας είναι καθηγητής στο Birkbeck College του Πανεπιστημίου του Λονδίνου. Το βιβλίο του Αντίσταση και Φιλοσοφία στην Κρίση: Πολιτική, Ηθική και Στάση Σύνταγμα στο οποίο εμφανίζεται η αρχική αναφορά κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Αλεξάνδρεια.